Mbarështimi i Kafshëve Shtëpiake- Informacion i përgjithshëm për Fermerë

 Parathënje

Ky publikimi përfshin një seri të kapitujve (temave) të përgatitur  dhe publikuar në faqen tonë; në facebook: “Këshilla për Fermerë".    Ndonëse e dimë se nuk kemi qenë të përkryer, i mirëpresim të gjitha kritikat, sygjerimet dhe vrejtjet, ky publikim  gjindët pjesë-pjesë në faqen tonë Këshilla për Fermerë, në facebook.     

https://m.facebook.com/bujqesiaekosoves/

Autor, Berat Berisha!

I.             Blegëtoria dhe Rëndësia ekonomike e saj

1.Kafshët në fokus të njeriut

Natyrisht se rëndësia biologjike e botësë shtazore është shumë më e madhe se sa rëndësia ekonomike. Megjithatë pa dashur të ndalemi në rolin biologjik, që e kanë organizmat shtazorë në krijimin e botës, pjesë e së cilës jemi edhe ne, ne do të fokusohemi në një informacion të përgjithshëm, për rëndësisn ekonomike dhe blegëtorale. Blegtoria është degë e rëndësishme e bujqësisë, e cila ka të bëj me rritjen e kafshëve shtëpiake, me qëllime ushqyese dhe ekonomike për njeriun. Prej kafshëve shtëpiake përfitohen të mira të konsiderushme material siq mund të numrohen: qumështi, mishi, vezët; pastaj: nënproduktet ushqyese të tyre, lëndët e para të industrisë ushqimore, lëndët e para të industirsë së tekstilit: lëkura, leshi etj. Nga kafshët shfrytëzohet gjithashtu edhe jashtëqitja i njohur si pleh organik (plehu i stallës) pastaj, kockat, thundrat etj. Shkenca e cila merret me studimin e kafshëve është zoologjia, njëra nga degët kryesore të biologjisë ajo studion të gjithë botën e gjallë animale. Përveq zoologjisë me studimin e botës shtazore merren edhe diciplinat e tjera biologjike, të cilat iu qasen atyre nga kënde të ndryshëme vështrimi. Në kuadër të tyre futën:

·        Biokimia: studion ndërtimin kimik të trupit të tyre,

·        Gjenetika: studion aspektet e trashigimisë, ruajtjesë së llojit dhe mutacionet,

·        Ekologjia: studion ambientin në të cilat jetojn organizmat e gjallë, si dhe mundësit dhe kërcnimet që sjellë ambienti i tillë.

·        Embriologjia: studion zhvillimin embrional të organizmave në mitrën e nënës (nga fekondimi deri tek lindja),

·        Histologjia: studion ndërtimin dhe strukturën indore të organeve dhe pjesëve të trupit,

·        Anatomia: studion ndërtimin trupor dhe topografin e organeve dhe pjesëve trupore,

·        Fiziologjia: studion aktivitetet funksionale të organeve dhe organizëmit në tërsi etj.

Poashtu grupe të caktuara organizmash studiohen nga diciplina të veçanta. Falë punës së madhe hulumtuese çë nga lashtësia, avancimit të përgjithshëm teknologjik, ekonomik dhe shkencorë sot kemi informacione të mëdha për kafshët. Janë këto informacione, të kryqëzuara me realitetin socio-ekonomik dhe me nevojat ekonomike, të cilat i kanë dhënë rëndësi disa prej kafshëve, me të cilat kemi qenë të lidhurë më tepër (që nga kohët më të hershme). Dhe me këtë lidhet lindja e një discipline të veçant: “Zooteknia (Blegëtoria teorike)”. Afërsia e njeriut me disa kafshë, ka ndikuar edhe në psikologjin e sjellëjes së tyre, duke ndikuar që edhe ato ta pranojn një afrim me njeriun.Është kjo afërsi e mbjellur dhe e kultivuar tek kafshët në raport me njeriun që në literature njihet si domestifikim (zbutje apo shtëpizim). Historia e domestifikimit të kafshëve është shumë e gjatë dhe si rrjedhoj e saj, por edhe rëndësis ekonomike, kemi arritur këtu ku jemi. Megjithatë Zooteknia si diciplin është: e re. Ajo merret me studimin e nevojave të përgjithshme dhe të veçanta të kafshëve shtëpiake. Zooteknia na mëson si të bëjm kultivimin në mënyrë adekuate kafshët shtëpiake (duke i ushqyer mirë, duke e bërë seleksionimin më të mirë në tufat e tyre, duke ofruar kushte më optimale të mirëqenies etj).

Fig.1: Disa kafshë shtëpiake

2.Historiku i Blegëtorisë

Historiku i kultivimit të kafshëve (ku përfshihet: mbajtja, kujdesi të ushqyerit e tyre etj), është shumë i gjatë. Sipas të dhënave arkeologjike, sot dëshmohet se zbutja e kafshëve nga njeriu ka ndodhur që në antikitet. Të gjitha qytetrimet në botë janë shquar për rritjen e kafshëve. Kështu kafshët kanë qenë pjesë e pandashme e jetës së njeriut qysh në kohën e sumerëve dhe egjiptianëve të lashtë. Megjithat si rrjedhoj e zhvillimeve historike siq ishin: luftërat, pushtimet, rënjet e qytetrimeve; njohurit e popujve antikë për kultivimin e kafshëve, nuk i mbijetuan kohës. Kështu që ne nuk dimë se në ç’nivelë ishte i zhvilluar shkenca në ato kohra dhe se sa kishin njohuri popujt antikë rrethë: kultivimit të kafshëve, seleksionimit të tyre, racave dhe përmirsimit racorë. Për sa i përket njohurive bashkohore rrethë: kultivimit dhe mbajtjesë së kafshëve, ato përbëjn një histori relativisht të re, të shkencës së zooteknisë. Prej emërave të cilët dhanë kontribut të veçantë në fillimet e zooteknisë mund të përmenden: Leoplod Adameci (1861-1941), Oskar Kornelli (1851-1911), Hansen Johanes (1863-1983) dhe Nikollajeviq Kulleshovi (1850-1933), vllezërit Koling në angli etj. Zooteknia (Blegëtoria) për herë të parë është ligjëruar në Institutin “Agro-ekonomik të Versajës”, në vitin 1848. Më vonë, ajo është degëzuar në blegtorinë e përgjithshme dhe blegtorinë vaçant (e ndarë sipas specieve). Zhvillimin e vetë zooteknia e pati falë përparimeve në përgjithësi në biologji, zbulimi i ligjeve të trashigimisë nga “Mendeli” etj. Lindja e diciplinave të mikrobiologjisë, farmakologjisë, gjenetikës, biokimisë etj, i dha hovë zhvillimit të përgjithshëm socio-ekonomik dhe kulturorë. Përgjatë shekullit që lamë pas u bënë përparime të jashtë-zakonshme në përmirësimin racorë dhe në krijimin e shumë racave fisnike. Këto hapa ishin vendimtarë, për progresin e përgjithshëm socio-ekonomik që e bëri njeriu. Zooteknia si diciplinë është e lidhurë ngushtësisht me “Mjeksinë Veterinare”. “Mjeksia Veterinare” është diciplinë akoma më e rëndësishme, ajo merret me përkujdesin dhe mbrojtjen shëndetsore të kafshëve dhe në anën tjetër me mbrojtjen e shëndetit publik (veterinerët janë guardian të shëndetit të njeriut). Përparimet në mjeksin veterinare, sot gjejn adaptim edhe në mjeksi humane dhe që të dya këto diciplina të mjekësisë sot shihen gjithnjë e më të lidhura në mesë vete (ndonëse të tilla kanë qenë gjithnjë). Në kuadër të kafshëve të zbutura, të cilat për shkak të afërsis me njeriun çuhen edhe kafshë shtëpiake futën: Gjedhet, Buajt, Dhenët, Dhitë, Derrat, Kuajt, Gomerët, Pulat, Pulat e detit, Patat etj. Përveq kafshëve me rëndësi ekonomiko-prodhuese, e kemi edhe kategorin e atyre që mbahen për qëllime atraksioni dhe admirimi siq mund të numrohen: qenët dhe macet (qenët mbahen edhe si roje në ferma), pastaj shpendët llojllojshëm (pllumbat, bilbilat, papagajt…) etj.

 

3.Blegëtoria sot në botë

Mbajtësit më të madhë të kafshëve sot në botë janë: SHBA, vendet e “Basahkimit Europian”, Kina, Brazili, India, Zelanda e re, Australia etj. Vendet e “Bashkimit Europian”, SHBA, Kanada Zelanda e re, Australia, etj, kanë një bujqësi dhe blegëtori shumë të avancuar dhe modernizuar. Ndonëse drejtëpërdrejt me bujqësi dhe blegëtori nuk merrën më tepër se 4-5% e popullësisë; megjithatë me sektorin e bujqësisë është: e lidhurë ngushtë industria e ushqimore, por edhe degët e tjera të ekonomisë. Në kuadër të blegëtorisë degët më të rëndësishme të saj sot janë:

·        Rritja e gjedheve- Gjedhtaria

·        Rritja e dhenëve – Dhentaria,

·        Rritja e dhive – Dhitaria,

·        Rritja e derrave- Derraria (në vendet muslimane derri nuk kultivohet),

·        Rritja e pulave (pularia),

·        Rritja e kuajëve,

·        Kultivimi i bletëve-Bletaria etj.

3.2.Rritja e gjedheve- Gjedhtaria

Gjedhëtaria është disiplina më e rëndësishme e blegtorisë. Kultivimi i gjedheve përfshin: kultivimin e lopëve, mëshqerrave, demave, viçave dhe qeve). Gjedhi është burim i prodhimeve të çmueshme, siq janë: mishi, qumështi, lëkura etj. Gjedhet ndahen: në tipin qumështor, tipin mishatak dhe të kombinuar mish – qumësht dhe tipin për punë (qet) të cilët sot (plotësisht) janë zëvendësu nga teknologjia. Shtetet më numër më të madh të gjedheve në botë janë: India, SHBA, Kina, Argjentina etj. Qumështi është produkti më i rëndësishëm i gjedheve, sipas statistikave diku 90% e qumështit në treg është qumësht lope.

Fig 2. Lavërimi me qe (pjesë e rëndësishme e trashigimisë historike dhe arkeologjike e progresit të njeriut)

 

3.3.Rritja e dhenëve - Dhentaria

Dhenët janë ndërë ripërtypsit më të rëndësishem pas gjedheve. Dhenët janë burim i rëndësishëm: leshit, qumështit dhe mishit. Kultivimi i deleve është jashtë-zakonisht i përhapur në botë. Vendet me dhentari më të zhvilluar janë: “Zelanda e re”, dhe Australia.

Fig.3: Delet

3.4.Rritja e dhive

Edhe kultivimi dhisë është lëmi e rëndësishme e blegëtoris. Kultivimi i dhive si kafshë shtëpiake dhe shfrytëzimi i tyre: në përfitim të qumështit dhe mishit si prodhime parësore; dhe të lëkurës, qimeve dhe plehut, si prodhime dytësore, sot kjo përbën aktivitet të rëndësishem blegtoral në shumë vende. Shtetet me numër më të madh të dhive në botë janë: argjentina, spanja, australia, Zvicra, etj.

Fig.4: Dhitë

3.5.Kultivimi i Kafshëve të tjera

Në kuadër të blegëtoris rëndësi me rëndësi ekonomike janë edhe kafshët e tjera siq janë: derrat, kuajt (sot mbahen për rekreacion), pulat, pulat e detit, bletët etj. Në lidhje me këto kategori nuk do të flasim në këtë artikullë

II.Kafshët shtëpiake dhe rëndësia e tyre

Njeriu si pjesë e pandashëme e natyrës, biologjikisht është e lidhur me të gjitha qeniet e gjalla dhe kështu ai është i lidhur ngushtësisht pikë së pari me kafshët shtëpiake. Kafshët shtëpiake kanë rëndësi të madhe në jetën e njeriut, duke mos dashur të ndalemi në rëndësin e pa-krahasueshme biologjike, në aspektin socio-ekonomik kafshët shtëpiake janë të pazëvendsueshme. Historku i të gjitha qytetrimeve njerëzore janë të lidhura me kafshët shtëpiake. Njeriu në të gjitha periudhat historike është marrë me ruajtjen dhe kultivimin e kafshëve (sipas të dhënave historike dhe arkeologjike). Se kur ka ndodhur zbutja e kafshëve shtëpiake, kjo nuk është e rëndësishme, aq sa është e rëndësishme të përmendet, se me rritje kafshësh janë marrë: prej sumerëve dhe egjiptianëve të lashtë, pellazgët, ilirët (paraardhësit tanë), romakët etj. Për të mos e zgjatur më tepër rëndësia e kafshëve është se ai përbën burim të rëndësishëm për të ushqyerit e njeriut (në një botë të mbi-populluar dhe ku mungesa e ushqimit është evidente). Poashtu kafshët shtëpiake janë: burim i lëndëve të para për industrin ushqimore, për industrit e tekstilit dhe leshit etj. Pastaj me disa kafshë njeriu emocionalisht krijon lidhje më të afërta siq kemi rastin me: qenët, macet, kuajt, pllumbat, papagajët etj. Në kuadër të kafshëve shtëpiake numrohen: gjedhet, dhenat, dhit, kuajt, pulat, pulat e detit, patat etj. Nga kafshët shtëpiake merren produkte me vlera ushqyese të larta siq janë: qumështi, vezët, mishi dhe nën-produktet e tyre. Është verifikuar se ushqimet me origjinë animale kanë vlera ushqyese më të larta, si në pikëpamje kalorike, ashtu edhe në pikëpamje të përmbajtjesë së lëndëve minerale dhe vitaminave etj. Sipas vrojtimeve është parë se individët të cilët konsumojn produkte ushqimore animale, kanë një shëndet dhe imunitet më të qëndrushëm dhe fizikisht janë më vitalë. Tek moshat e reja është konstatu se qumështi ndimon zhvillimin e mirë të përgjithshëm trupor, zhvillimin e mirë dhe të drejtë të skeletit dhe ndimonë rritjen. Kjo i atribohet një fakti tani më të njohur se biologjikisht mbi 90% e proteinave në qumësht shëndrrohen në proteina të trupit. Poashtu qumështi është i pasur edhe me minerale dhe vitamina. Poashtu është konstatu se të ushqyerit e rregullt me qumësht, dhe me produktet e qumështi, sidomos me kosë ndikon në një imunitet më të qëndrushëm dhe në një jetëgjatësi më të madhe të njeriut në përgjithësi. Për të mos e zgjatur ne vetëm ju bëjm apel të konsumoni sa më tepër ushqime animale dhe sidomos qumësht nëse dëshironi të jetoni më mirë, dhe më gjatë. Megjithat zgjedhja është e juaja.

1.Racat e Kafshëve Shtëpiake

1.1.Nocioni Racë

Fjalës racë në zootekni ka d.m.th të vaçant, pasi që ajo është: njësia elementare sistematike në zootekni, respektivisht ashtu siq është specia (lloji) në zoologji. Definicioni i shprehjesë racë është spjeguar dhe modifikuar në mënyrë progresive paralelisht me përparimin shkencorë dhe zooteknik. Ndonëse sot ende, nuk mund të themi se shprehja racë është definuar, në mënyrë specifike në tërsi. Si definicion më të përshtatshëm për racën sipas shumicës së autorëve) është: raca përfaqson të gjitha kafshët e një lloji të cilat janë rezultat i prejardhjes së përbashkët dhe të përshtatshmërisë në kushte të ngjajshme ekologjike, kanë karakteristika morfo-fiziologjike të ngjajshme të cilat i trashëgojn në pasardhës. Përveq definicionit të përgjithshëm, opinionet janë akoma më divergjente nëse ne thellohemi më thellë, si në aspektin e kategorizimit dhe klasifikimit dhe elaborimit më të thellë të tyre etj. Për sa i përket kategorizimit dhe klasifikimit të racave, kjo gjë bëhet në bazë të kritereve të ndryshëme, mbi bazën e të cilave sot kemi disa sisteme klasifikimi, siq janë:

·        Klasifikimi në bazë të prejardhjesë

·        Klasifikimi sipas aspektit morfo-biologjik,

·        Klasifikimi sipas veçorive prodhuese etj.

1.2.Evulucioni i racave

Në kuptimin zooteknik, racat e kafshëve shtëpiake nuk kanë pësuar ndonjë ndryshim esencial. Ndryshimet si rezultat i ekspozimit ndaj faktorëve real natyror dhe seleksionimit natyral kanë qenë fare të pa rëndësishëme. Ndërkohë angazhimi i njeriut në përmirsimin racorë të racave përmes seleksionimit dhe kryqëzimit ndërmjet tyre nuk ka qenë me përmasa të mëdha, për shkak se grupet e popullësive në botë kanë jetuar në rajone të ndryshme dhe të largëta gjeografike dhe kështu që kontaktet dhe mardhënjet tregëtare nuk kanë qenë në intenzitet të lartë (siq janë sot në botën e globalizimit). Përgjithsisht racat e kafshëve të cilat janë kultivuar në amerikën jugore praktikisht nuk kanë patur asnjë kontakt me racat e kafshëve në amerikën veriore, afrikë apo azi etj. Poashtu edhe racat e kafshëve në australi nuk kanë patur kontakt me racat e kafshëve në pjesë të tjera të botës etj. Por për të mos e zgjatur shumë me atë se si ka qenë në të kaluaren, realiteti sot është krejt i ndryshëm. Kështu që sot njeriu më anën e zgjedhjes së kafshëve për reproduksion më veti të ndryshme trashëguese nga fillimi i shekullit XIX deri më sot ka arritur për të formuar raca të ndryshme (me anë të kryqëzimit) më veti më të forta trashëguese. Në kuadër te të gjitha qenieve të gjalla ekzistojn me qindra nën-lloje apo raca, pra raca nuk është kategori e atakuar vetëm tek kafshët shtëpiake në blegëtori (zooteknik), por ajo atakohet në secilin ekosistem natyror dhe në të gjitha kategorit e qenieve të gjalla. Megjithatë rëndësi të vacant, kanë racat e kafshëve të kultivuara nga ana e njeriut, për të cilat jo vetëm se është punuar në pikpamje teorike (në studimin e tyre), por edhe në atë praktike (në përmirsimin e tyre në pikpamje të performancës prodhuese por edhe të vecorive të përgjithshme). Të gjitha racat e tanishme fisnike në kuadër të një lloji ( gjedhët, dele, dhi, kuajt, qen, pula, pula deti, pllumba etj), janë krijuar, nga racat primitive, më punë seleksionuese dhe me kryqëzim në mesë racave të ashtuquajtura primitive. Në formimin e racave rol të madhë luan puna në vlerësimin e eksterierit të kafshëve, tipareve të përgjithshme dhe në seleksionimin e krerëve për riprodhim dhe kryqëzim. Sot konsiderohet se në botë kultivohen numër i madhë racash, si p.sh:

·        Rreth 60 raca të kuajve

·        Rreth 130 raca të gjedheve

·        Rreth 40 raca të deleve

·        Rreth 25 raca të dhive

·        Rreth 140 raca të pulave

·        Rreth 500 raca të qenve

·        Rreth 180 raca të pllumbave etj.

·        Dhjetra raca derrash, lepujsh, pula deti, patash, papagaj etj.

Karakteristikat e posaçme të racave janë:

·        Madhësia trupore dhe pasha,

·        Forma trupore dhe forma e kokës (eksterieri) dhe konstitucioni,

·        Ngjyra e gëzofit, e qimeve apo e leshit (tek delet), puplave (tek shpendët),

·        Prania e brirëve apo jo,

·        Rendimenti prodhuesë: në qumësht, mishë, vezë, leshë etj.

Racat kanë edhe veçori të veçanta, të cilat do ti elaborojm, kur do t’flasim për raca kafshësh dhe për kategori të veçanta kafshësh.Por për qëllime didaktike dhe shkencore, bazuar në veçorit e përgjithshme të lartë-cekura racat e kafshëve, meqenëse kemi numër të madhë të tyre, klasifikohen sipas sistemeve; të lartë-cekura siq u përmendën:

·        Klasifikimi në bazë të prejardhjesë

·        Klasifikimi sipas aspektit morfo-biologjik,

·        Klasifikimi sipas veçorive prodhuese etj.

 

1.3.Disa Raca Kafshësh (foto)

Fig.5.Busha (gjedhë autokton me potencial të ulët prodhimi)

Fig.6.Raca Podolit (majtas) dhe raca e Istres (djathetas)

Fig.7.Racat mishatake (1.Raca limuzin, 2 Raca sherole, 3 Raca Hereford. 4 Raca Aberdin angusme kryqë zim dhe seleksionim, është arritur te krijohen edhe tipe për qumësht-mishë.

 

Fig.8. Disa raca gjedheshë për qumësht: 1 Raca Xhersej, 2 Gernzej, 3. frizisi i kuq holandezë, 4.Frizisi i kuq gjerman, 5 Frizisi Holandezë, 6 Hollshtaj Frizisi, 7 Hollshtajn i kuq

  

Fig.9.Raca Simental (qumësht-mish).

 

Fig.10.Raca tëndryshëme delesh:1.Delja e Kosovës, 2.Delja e Frizisë, 3.Delja Avas, 4.Merino-Rambuje,5. Merino-Gjermane, 6.Merino e australisë, 7.Rambuje Amerikane, 8.Delja Il De france, 9.Delja hempshir, 10 Delja Shropshir, 11.Delja Leiqester, 12.Delja Linkoln, 13.Delja Qeovit, 14.Delja Kembrixh, 15.Delja Kolumbia

Fig.11.Raca të ndryshme të dhive

 

Fig.12. 1.Kali Arab, 2.Kali Anglezë

 

Fig.13.Disa raca të qenëve

 

Fig.14.Raca të ndryshme të pulave

 

2.NJËSITË SISTEMORE MË TË ULËTA SE RACA (NËN-RACA, KOPEJA,GJINIA, FAMILJA, KREU)

Përveç racës, në zootekni kemi edhe njësi më të ulëta. Kështu pas racës vjen nën-raca (lloji brenda races), pastaj kopeja, linja, gjinia, familja dhe në fund kreu (individi) . Nën-raca: përfaqson një grup kafshëshë në kuadër të racës, të cilat kanë veti të caktuara (akoma më identike, jo absolutisht të tilla), si: në pikëpamje të madhësisë, prodhimtarisë dhe ngjyrës etj. Pastaj në kuadër të nën-racës ka njësi më të ulta siq mund të jetë kopeja. Kopeja është: grup i kafshëve, të cilat jetojn si një familje brenda stallës në një ekonomie bujqësore. Sidoqoft gjenetikisht kopeja mund të përbëhet nga idivid të cilët gjenetikisht mund të jenë dukshëm më të ndryshëm. Kjo ka të bëj me atë se si përbëhet kopeja, më saktësisht, se sa linja përfshin ajo. LINJA përfaqson: pasardhësit meshkuj që rrjedhin nga një babë, i cili sipas kualiteteve është i më i vlerësuar se krerët e tjerë të mundshëm të së njëjtës race në fermë. Linjat e tilla kategorizohen si linja gjakësore, të cilat dallohen dukshëm më tepër prej linjave të së njëjtes racë.Në formimin e këtyre linjave ka rëndësi të madhe përgjithsisht tek të gjitha kafshët. Sot me këto linja është bërë, arritjet e mëdha në në kultivimin e racave të kuajve. GJINIA përfaqson: pasardhësit meshkujt dhe femra që rrjedhin nga një nënë e rëndësishme. Edhe gjinia më shumë aplikohet në kultivimin e kuajve. Disa autorë gjininë e konsiderojn grup i kafshëve të cilat e përbëjn një nën-racë. FAMILJA përfaqson: nënën dhe babanë së bashku më pasardhësit meshkuj dhe femra(pra gjeneratën I dhe II si pasardhës, ose gjeneratën II dhe III si pasardhës…). KRERI (individi) përfaqson: pjesë-marrësin individual të kafshës në kuadër të racës, nën-racës, gjinisë, familjës. Në zootekni përdorët edhe nocioni popullata më të cilën nënkuptojmë grupin e kafshëve të një race, të cilat jetojnë në kushte të njëjta ekologjike në një ekosistem dhe janë afersisht të njëjta në pikëpamje morfologjike, fiziologjik, dhe si të tilla këto veti i përcjellin në pasardhës.

 

3.Vetitë e përgjithshme biologjike të racave dhe njësive më të ulëta

Në kuadër të këtyre vetive të përgjithshme të rëndësishme të përmendën janë: trashigimia dhe ndryshueshmëria

3.1.Trashigimia:

Është tipari kryesorë individual, i cili i atribohet acidit dezoksi-ribonukleik (AND), i organizuar në gjene dhe kromozome në bërthamën e qelizës. AND-ja e individit origjinon nga prindërit; respektivisht: 50% nga nëna dhe 50% nga baba. Si e tillë, ajo mundëson një trashigim të tipareve të prindërve në pasardhës, përmesë procesit të biosintezës së proteinave sipas kodit gjenetik të AND-së. Proteinat janë përbërsit esencial organik struktural dhe funksional në organizëm. Ato janë manifest i të gjitha veçorive induviduale fiziko-kimike dhe biologjike. Dobit e trashigimisë janë: ruajtja e llojit, ruajtja e tipareve pozitive të racave të krijuara etj. Trashigimia mundëson edhe ruajtjen e tipareve jo të dëshirueshme të cilat mund të trajtohen nga inxhinjeringu gjenetik (ku hyjn edhe sëmundjet e trashëgueshme etj).

Fig.15.Georg Mendel (zbuluesi i trashigimisë dhe i ligjeve të saj)

 

3.2.Ndryshueshmëria

Duke qenë se AND-ja e organizëmit origjinon gjysma nga baba dhe gjysma tjetër nga nëna është e kuptueshme dhe logjikisht e natyrshme se pasardhësi është i ngjajshëm me prindërin por jo identik me ta. Sipas kësaj individët e ngjajshëm brenda llojit, racës, nën-racës, gjinisë dhe familjesë nuk kanë shancë teorike të jenë identikë. Megjithat është interesant se individët vllezër-motra, motra-motra dhe vllezër-vllezër të cilët kanë prindër të njëjt nuk kanë shancë të jenë të identik (me përjashtim të binjakëve një-vezor). Duke mos dashur të thellohemi në aspektin biokimik dhe biofizikë të një dukurie të tillë, dua të themë se ndryshushmëria është faktor i rëndësishëm, i cili na jepë kurajo se ne mund të ndërhyjm (inxhinjeringu gjenetik) mbase me njohuri më të mëdha dhe me një teknologji më të avancuarë jo vetëm në zooteknikë (blegëtori) në funksion të rritjesë së prodhimtarisë por edhe në mjeksësi në funksion të parandalimit të anomalive dhe sëmundjeve të trashëgueshme në kafshë dhe në njerëz.

 

Fig.16.Modeli i ADN-së

 

Ndryshueshmëria është gjenetike dhe fenotipike (ekologjike).

Gjithësesi në të dy rastët, si aspekti i brendshëm- gjenetik ashtu edhe aspekti i jashtëm-ekologjikë janë të rëndësishme. Ndryshushmëria gjenetike mundë të jetë:

·        Biokimike

·        Mutante (gjë më e rrallë dhe zakonisht e dëmshme).

Përgjithsisht ndryshueshmëria biokimike është dukuri e rëndomt, e cila manifestohet sipas tri ligjeve të njohura të mendelit. Ndërsa ndryshueshmëria mutante përfshin mutacionet e ndryshëme të cilat mund të jenë refleksione të ndikimit të në pikpamje fizike dhe kimike. Përgjithësisht mutacionet janë anomali të cilat shkaktojn humbje të fetusit, para lindjesë ose ngordhje të kafshës së porsalindur. Sidoqoft mutacionet janë të rralla në kafshë shtëpiake dhe si të tilla nuk përbëjn rëndësi.

Ndryshushmëria Fetotipike:

Kjo ndryshushmëri lidhet me faktorët e jashtëm ekologjik e ku futën faktorët: abiotik (jo-organik) dhe biotik (organik). Në kuadër të të gjitha këtyre faktorëve përfshihen:

·        Faktori i Ushqimit,

·        Kushtet klimatike,

·        Mirëqenia dhe kujdesi (p.sh. futja e herëshme në riprodhim),

·        Kontakti me burime të ndryshme infeksioni dhe me etiologji të ndryshme patologjike etj.

Të gjitha këta faktorë janë të rëndësishme, kështu p.sh është konstatuar se futja e hershme e kafshëve në riprodhim, stopon zhvillimin e përgjithshëm fizik dhe fiziologjik të tyre, me pasoja pastaj edhe në një prodhimtari më të ulët blegëtorale (ekonomike). Pastaj është konstatuar se si një ekspozim i caktuar ndaj një burimi infeksioni mund të jetë me pasoja jo gjithëherë kapitale për kafshën por gjithësesi me pasoja në zhvillimin e përgjithshëm dhe në potencialin prodhuesë. Me ekspozime të tilla ndaj burimeve të ndryshme të infeksioneve, lidhet edhe zhvillimi i imunitetit të organizëmit ndaj atyre infeksioneve. Poashtu edhe ushqimi është i rëndësishëm sepse ai garanton rritje dhe zhvillim të qëndrushëm trupor dhe pastaj realizim të potencialit prodhuesë. Shembulli ma i mirë për ta parë se c’rëndësi ka ushqimi mund të jenë p.sh. brojlerët (zogjët për majmëri, të cilët rritën për 5-6 javë dhe pastaj therrën). Mirëqenia është poashtu e rëndësishme sepse ajo përfaqson: bashkimin e të gjitha faktorëve të lartë-cekur në një anë dhe në anën tjetër kujdesin e njeriut ndaj kafshës. Ndryshueshmëria është: manifestim i fenotipit të individit dhe pastaj edhe në nivelin e një grupi më të gjerë, në pikpamje të paraqitjesë së tipareve unike, dhe të dallueshme, si rrjedhoj e gjenotipit dhe efektit ekologjikë mjedisorë. Përgjithësisht të gjitha ndryshimet qoft ato gjenetike apo fenotipike: janë të dëmshme ose e dobishme. Në kuadër të ndryshimeve të dëmshme numrohen: ngordhjet fetale dhe embrionale, interseksualiteti dhe hermafroditizmi etj. Për këto do të flasim në një kaptinë të vacant. Megjithatë të gjitha këta faktorë të lartë-cekur (jo gjenetik, por ekologjik) të cilat reflektojn në fenotip, shkaktojn problem të cilat mund të jenë me efekte relative (të rikthyeshëme), si në zhvillimin e përgjithshëm fizikë dhe fiziologjik ashtu edhe në potencialin (rendimentin) prodhuesë. Pra me këtë nënkuptojm se faktorët e lartë-cekur ekologjik jo në cdo moment, mund të jenë me ndikim në ndryshushmëri të fenotipit (absolute), sa mund të jenë në gjendjen shëndetsore (relative); të cilin e njohim si: sëmundje, patologji, mirëqenie e keqe, keqësim të shëndetit etj. Pasojat ekologjike të cilat kanë efekte edhe relative, të cilat mund të shmangën ose të lehtsohen (me largimin e shkakut) në ketë artikull i kemi përmendur si:” Keqësim të Shëndetit të Kafshëve” (ku përfshihen gjendja patologjike nga fillimi i keqësimit të mirëqenies).

 

4.Keqësimi i Shëndetit të Kafshëve

Me keqësim të shëndetit të kafshëve nënkuptojm cënimin e mirëqenies dhe shëndetit të tyre nga elemente stresant natyrorë. Kur kafshët shtëpiake për një kohë të gjatë janë të ekspozuara ndaj kushteve të pavolitshme të mbajtjes, jo gjithnjë pasojat për to janë: të pa-riparueshme. Në fakt me largimin e faktorëve të cilët merrën si shkaktar të gjendjës, shëndeti dhe mirëqenia e kafshëve përmirësohet. Madje kjo mundë të bëhet më shpejtë dhe më mirë përmes kujdesit intenzivë të njeriut dhe ndërhyrjeve të caktuara terapike (me ilaqe). Ndaj Keqësimit të gjitha kategorit e kafshëve janë të ndjeshëme, pra si kafshët e reja ashtu edhe ato më të moshuara. Por sidoqoft është parë se një ndjeshmëri më të lartë kanë racat fisnike të krijuara (me kryqëzime) e të cilat janë më të ndjeshëme. Është provuar se të gjitha ato kategori (raca) kafshësh me rendimente të larta prodhuese: të qumështit, mishit, vezëve, leshit etj; janë: dukshëm më të ndjeshëme ndaj ambientit dhe faktorëve të shumët stresant të cilët viejn nga ai. Sidoqoft keqësimi i shëndetit të kafshëve, në mënyrë më të shprehur prek kafshët e reja. Keqësimi i shëndetit të kafshëve është: rezultat i shumë faktorëve të cilët bashkëveprojn në mesë vete. Në këta faktorë futën:

·       Lëndimet e ndryshëme traumatike (p.sh. frakturat)

·       Ushqimi i pamjaftueshëm dhe i varfër me lëndë ushqyese,

·       Ushqimi i ngrirë, i kalbur ose i mykur,

·       Përmbajtja e lartë e karbohidrateve (amidonit) në ushqim – Acidozë,

·       Temperaturat shumë të ulëta të ambientit etj.

Se si mund të ndikoj ushqimi në mirëqenie dhe shëndet të kafshëve ne mund të sjellim shembuj të ndryshëm nga tereni; ku kemi: shumë kafshë të cilat si rrjedhoj e ushqimit, kanë problem si me riprodhimin ashtu edhe me rendimentin prodhuesë. Ndonëse ushqimi është faktor kyq, sepse është: burim energjie, burim i mineraleve dhe vitaminave. Megjithatë edhe faktorët e tjerë nuk mund të lihen me një anë, edhe ata e kanë rëndësin e vetë të pa zëvendësueshme. Sidoqoft për të mos e zgjatur, me gjëra, që për të cilat do të duhej të flasim në mënyrë të vacant, për secilën nga to, me këtë po e përmbyllim këtë temë. Duke u ndalur në mardhënjen e përgjithshme ekologjike të kafshëve në natyrë, duam ta përmbyllim këtë kapitull.

 

42.Mardhënja e Kafshëve me natyrën

Mardhënja e kafshëve me natyrën është manifest i të gjitha ligjeve natyrore për materien, duke qenë ato vetë pjesë të pandashëme të natyrës. Këto ligje i studiojn shkencat natyrore: Fizika, Kimia dhe Matematika. Biologjia e cila merret me studimin e botës së gjallë, në fakt ajo vetëm bënë interpretimin e këtyre ligjeve në qeniet e gjalla dhe në relacion me qeniet e gjalla. Duke qenë se natyra është më komplekse se sa është menduar dhe si rrjedhoj e njohurive të zgjeruara, sot kanë lindur diciplina inter-diciplinare siq janë: biofizika, biokimia, biomatematika etj. Megjithëse të gjitha këto diciplina e studiojn cështjen nga kënde të ndryshme, për tu bashkuar tek një e vërtet e madhe e gjerë dhe absolute (e ligjeve natyrore dhe e ligjeve të jetës), është një diciplin e vacant dhe rëndësishme e cila merret me studimin e mardhënjeve të qenieve të gjalla me abientin natyrorë, i cili quhet ambient jetësor. Kjo diciplin që studion mardhënjet e qenieve të gjalla me ambientin ku jetojn është: “Ekologjia.” Ekologjia është diciplin e rëndësishme e biologjisë. Ekologjia studion: ambientin jetësor ku jetojn kafshët, faktorët e ambientit jetësor të cilat veprojn në qeniet e gjalla si në pikëpamje të domosdoshme dhe të nevojshem biologjike (p.sh. rrezet e diellit) ashtu edhe në pikëpamje të dëmshme (p.sh. acari i dimërit). Kafshët shtëpiake, sipas kategorizimit sistematik, bëjnë pjesë, në klasën e gjitarëve apo të shpendëve prandaj kushtet e përgjithshme jetësore për to janë të ngjajshme me ato të gjitarëve dhe shpendëve të egër (të cilët jetojn në malë). Ambienti jetësor ku jetojn kafshët shtëpiake (ekosistemi) është i ngjajshëm me atë të njeriut dhe kafshëve të tjera gjitare apo shpezë. Duke mos dashur të zgjerohemi në qështje të tilla delikate duam vetëm t’i përmendim faktorët kryesor mjedisorë që ndikojn në organizmat e kafshëve shtëpiake. Faktorët mjedisorë janë:

·       Dielli dhe rrezet e tij,

·       Temperatura e ambientit dhe kushtet klimatike,

·       Ushqimi dhe llojllojshmëria e tij.

·       Mardhënjet biologjike në mesë qenieve të gjalla, në mesë llojeve por dhe brenda llojit,

·       Mardhënjet me njeriun (kujdesi human) etj.

Këto janë të pasqyruara në këtë fotografi ku shihen gjedhet duke kullosur

Fig.17.Kullosja e tufës shembulli më i mirë i ambientit adekuat për kafshë

 

4.3.Mbijetesa dhe Akomodimi i kafshëve shtëpiake

4.3.1.Mbijetesa e Kafshëve shtëpiake

Me mbijetesë të kafshëve në ambient jetësor nënkuptojm: ballafaqimin dhe rezistencën e tyre ndaj: të gjitha kushteve të ashpërta dhe të pa përshtatshme për to dhe që ndodhën në ambientin jetësor ku ato jetojn. Faktorët e ashpër me të cilët atakohën kafshët janë:

·        Kushtet klimatike të pa përshtatshme dhe temperaturat e ulëta të mjedisit,

·        Burimet e ndryshme të infeksioneve dhe shkaktarët e ndryshëm të sëmundjeve,

·        Mungesa e ujit të pijshëm për kohë të gjatë,

·        Mungesat ushqimore dhe ushqimi i varfër me lëndë ushqyese.

·        Faktorët e ndryshëm stresant në ambientin jetësor etj.

Krahasimisht me kafshët e tjera kafshët shtëpiake kanë si avantazhë përkujdesjen e njeriut ndaj tyre.

4.3.2.Akomodimi i kafshëve shtëpiake

Me akomodin nënkuptojm përshtatjen e kafshëve ndaj kushteve të caktuara ambientale (natyrore) dhe mbijetesën efikase të tyre ndaj këtyre kushteve. Kur Kafsha apo kafshët e ndrrojn ambientin jetësor, ndaj tyre natyrisht se ndrrojn edhe kushtet jetësore. Në varësi nga kushtet jetësore që ofron ambient i ri, n’varët edhe mbijetesa e kafshëve në to. Nëse kafshët transferohen në një ambient jetësor me klimë më të ashpër ku temperaturat janë më të ulëta apo më të larta ato maniofestojn shenja dobësimi dhe keqësimi të mirëqenies, por nëse arrijn me kohë të përshtatën atëher kjo nuk do të ketë ndikime në shëndet, e për rrjedhoj as në prodhim dhe riprodhim. Nëse kafshët e përballojn me suksesë ndrrimin e ambientit (lokacionit) atëher themi se janë akomodu me ambientin e ri.

 

 

III.Seleksionimi i Kafshëve Shtëpiake

Fjala seleksionim rrjedh nga fjala latine dhe d.m.th. zgjedhje. Për herë të parë këtë term e ka përdorur “Çarls Darvini” (Charles Darëin), në hipotezën e tij mbi evulucioni dhe në veprat e tij të cilat si fokus kishin: origjinën e llojeve, luftën për ekzistencë dhe evulimin e tyre. Seleksionimi si dukuri (jo thjeshtë dhe vetëm si term) ka rëndësi të madhe në biologji. Si dukuri është konstatu si në botën bimore shtazore ashtu edhe në botën e mikroorganizmave. Në zooteknikë njohja e seleksionimit dhe mundësit e ndërhyrjes së dorës së njeriut në këtë proces ka dhënë rezultate të shkëlqyeshme në përmirësimin racorë dhe në rritjen e përformancës prodhuese dhe riprodhuese në fermë. Seleksionimi mund të jetë:

·        Natyral

·        Artificial

1.2.Seleksionimi natyral

Seleksionimi natyral ka zanafillë të përbashkët me vetë zanafillën e jetës. Në kuadër të seleksionimit natyral futet secila dukuri e cila bënë të mundur që disa individë brenda tufës, racës dhe llojit të mbijetojn më gjatë, të pjekën seksualisht të qiftëzohen dhe të lëjn pasardhësë. Ky proces delikat, ku në natyrë disa individë mbijetojn, karshi disave të cilët e kanë më të vështirë është deliakt. Në një fenomen të tillë janë të inkorporuar në një mardhënje dukuri të shumta natyrore, ekologjike dhe biologjike. Kështu që siq është e pashpjegueshme shtrirja gjeografike shtazëve të caktuara ashtu është e pashpjegueshme edhe vetë procesi i seleksionimit. Sikur që është e pashpejgueshme shtrirja gjeografike e deveve në viset e nxehta nëpër shkretirat e lindjesë së mesëme dhe afrikës veriore ashtu është e vështirë e shpjegueshme procesi i gjatë për miliona vite i seleksionimit. Një është e sigurt në procesin e seleksionimit natyral marrin pjesë faktorët e shumët natyrorë: fizikë, kimikë, ekologjikë dhe biologjikë. Seleksionimi natyror përveq se ka ndimuar në mbijetesën e llojeve ai njëkohsisht ka ndimuar në përmirësimin e tyre dhe në të njëjten kohë na ka mësuar se ai është një proces i rëndësishem, që nëse duam të ndërhyejm në të, mund të marrim rezultate të kënaqshme në blegëtori dhe bujqësi. Në zooteknikë, seleksionimi natyral ka ardhur në shprehje vetëm të racat primitive të kafshëve, të cilat kanë mbijetuar si rezultat i ndikimit të faktorëve natyror, ndërkoh që ndikimi i njeriut përgjithsisht ka munguar. Megjithat realisht seleksionimi natyral përfshinë të gjitha dukurit: të cilat e kushtëzojn mbijetesën e individit, tufës dhe llojit (speciesë) në natyrë. Kështu që në kuadër të seleksionimit natyral, bënë pjesë edhe seleksionimi artificial, pasi që ne jemi produkt natyrorë dhe rrjedhimisht edhe veprimtaria jonë është natyrore dhe në pajtushmëri me ligjet e natyrës. Megjithat për qështje didaktike në literaturë dhe në praktikën zooteknike është future nocioni seleksionimi artificial.

 

Fig.18.Seleksionimi natyral, i ka favorizu racat dhe individet me trupë të madhë dhe të fuqishëm, për tu përballuar me rreziqet në ambient (buajt dhe luani, bizoni dhe gjedhi i podolit).

 

1.3.Seleksionimi artificial

Njohja e dukurisë së seleksionimit, nga ana e njeriut dhe në anën tjetër vëndosja e kërkesave-nevojave të njeriut për një prodhimtari më të lartë blegëtorale i ka hapur rrugë seleksionimit artificial. Ndonëse literature si term e njehë shumë vonë, të dhënat historike dhe arkeologjike dëshmojn se njeriu që në antikitet është përkujdesur në përzgjedhjen e individëve më të mirë në tufën e kafshëve dhe nuk e ka lejuar futjën në riprodhim të atyre individëve të dobët të cilët janë therrur duke u shfrytëzuar për mishë. Pra me këtë dëshmohet se praktikisht seleksionimi në tërsi ka qenë i njohur dhe se Dravini vetëm e ka evidentuar duke i dhënë emertimin seleksionim sipas latinishtës.

1.3.1.Format e seleksionimit artificial:

Procesi i seleksionimit është proces kyq me të cilën mund të arrihen rezultate të mëdha në prodhimtari dhe ripordhim, andaj nisur nga ky fakt, seleksionimi sot vlerësohet shumë lartë. Po aq sa ka rëndësi seleksionimi, rëndësi ka edhe vetë metoda e praktike e seleksionimit. Në kuadër të seleksionimit (selektimit) artificial kemi këto forma seleksionimi:

·       Seleksionimi individual (i bazuar në libërin amë) dhe

·       Seleksionimi në tufë (fenotipar).

1.3.1.A.Seleksionimi individual

Seleksionimi individual përfshinë: vlerësimin individual të krerëve dhe bazuar në këtë marrjen e vendimit për futjen në riprodhim apo jo. Ky vlerësim bazohet në kritere të qarta dhe në të dhënat specifike në libërin amë Vlerësimi i krerëve bëhet në bazë të kritereve siq mund të numrohen:

·       Vlersimin shëndetsorë,

·       Vlerësimin fizikë apo Vlerësimi i eksterierit (konstitucionin dhe Kondicionin),

·       Pjekuria seksuale dhe Shkalla e pjellorisë,

·       Shfrytzueshmëria e ushqimit,

·       Kapacitetet prodhuese

·       Pedigreja dhe vecorit e përgjithshme racore dhe gjinore. Për të gjitha këto do të flasim në kaptina të veçanta.

Për zbatimin e drejtë të seleksionimit individual të kafshëve shtëpiake, është e nevojshme të përcaktohet vlera kultivuese për çdo kafshë, të cilën e bëjnë ekspertët me përvoje dhe njohuri mbi kafshët shtëpiake dhe mbi racat e tyre. Për kryerjen e seleksionimit individual, nevojitet si përgatitje profesionale ashtu edhe përgatitje teknike. Në përgatitjen teknike futën: mjetet për shënjimin e kafshëve, librat amë etj. Vlerësimi i krerëve bëhet në vende të rrafshëta dhe të ndriquara mjaftueshëm.

Vlerësimi bëhet kështu: marrja dhe evidentimi i të dhënave të përgjithshme nga libëri amë, Inspektimi i kafshësë (shikimi me sy):

·       Eksterieri (pamja e jashtme) ku vlerësohet konstitucioni (zhvillueshmëria trupore anatomike),

·       Habitusi – Qëndrimi në hapsiër,

·       Mënyra e ngritjesë nga toka,

·       Në lëvizje (vlerësohet mënyra e ecjesë),

·       Kondicioni (majmëria, zhvillimi truporë, lëkura etj.) etj.

Vlerësimi i kafshëve bëhet me shikim, me grumbullimin e shënimeve, me anë të fotografimit por edhe në bazë të matjeve të caktuara etj. Zakonisht të gjitha të dhënat sot regjistrohen në një fletë-regjistrim dhe mbi bazën e saj vlerësimi bëhet kryesisht me pikë.

 

1.3.2.Vlerësimi me pikë i kafshëve shtëpiake

Procesi i vlerësimit të kafshëve është thelbi i seleksionimit. Në mënyrë që seleksionimi të jetë i sakt është e nevojshme që vlersimi të jetë: real dhe objektivë. Cë vlerësimi të jetë real është e domosdoshme të njihen kriteret mardhënja e tyre në mesë vete dhe pesha e tyre në pikpamje biologjike dhe blegëtorale. Në vlerësimin e kafshëve, gjithnjë nisemi nga pamja e jashtëme (eksterieri). Me eksterier nënkuptojmë në tërsi atë që e shohim me sy: madhësin e trupit, zhvillueshmërinë dhe lidhshmërinë e pjesëve trupore , ngjyrën e qimes etj. Të gjitha këto shihen më sy por disa parametra mund edhe të matën. Vlerësimi i eksterierit ka rëndësi të madhe ai së bashku me të dhënat e librit amë garanton një seleksionim të drejtë. Eksterieri gjykohet me kujdesë duke u vlersuarë me pikë, sipas skemave të caktuara, bazuar në provojën praktike dhe në të dhënat teorike të zooteknisë. Natyrisht në vlerësimin e eksterierit, rëndësi të parë ka se për cilin destinim jemi duke e bërë seleksionimin (përzgjedhjen). Është shumë e rëndësishme nëse jemi duke bërë seleksionim:

·       Për prodhimtari qumështi,

·       Për prodhimtari mishi,

·       Për riprodhim.

Vrojtimi dhe poentimi me pikë i ndërtimit trupor dhe veçorive të evidentuara është elementi kyq në tërsi përgjat seleksionimit. Poentimi me pikë bëhet sipas modeleve të caktuara, ku për këtë qëllim përgatiten fletë-regjistrime adekuate, ku secila vecori e evidentuar mund të vlersohet matematikisht me pikë. Poentimi përveq se mundëson një vlerësim të përgjithshëm të eksterierit, ai gjithashtu bënë të mundur një klasifikim të tyre (bazuar në vecorit e evidentuara): në tipet e racave për qumësht, mishë, punë etj. Poentomi bëhet sipas të modeleve të caktuara, të cilat pak a shumë dallohen mes veti në numrin e përgjithshëm të pikëve. Kur flitet për modele poentimi, deri më tani më të përpunuara janë; ato që janë të aplikuara për: gjedhe, dele, kuaj etj. Sot ekzistojnë disa modele, siq janë : modeli gjerman, modeli zvicran, modeli amerikan etj.

 

1.3.3.Modeli gjerman i poentimit për gjedhe

I. Vlera kultivuese

·       Tiparet racore (ngjyra, prejardhja)-10 pikë

·       Shëndeti (qëndrueshmëria) - 10 pikë

·       Aftësia për rritje - 10 pikë

II. Ndërtimi trupor

·       Koka dhe qafa -5 pikë

·       Trupi - 10 pikë

·       Gjymtyrët - 3 pikë

·       Ecja - 2 pikë

·       Lëkura - 3 pikë

·       Qimet - 2 pikë

III. Vlera prodhuese

·       Mjelja - 10 pikë

·       Aftësia për prodhimtari të qumështit - 10 pikë

·       Aftësia për majmëri - 10 pikë

IV. Qëndrueshmëria - 10 pikë

V. Kondicioni - 5 pikë

VI. Përshtypja e përgjithshme - 10 pikë

 

1.3.1.B.Seleksionimi në tufë (seleksionimi i fenotipit)

Ky seleksionim bëhet në tufë, ku mundësia e vlerësimit individual nuk gjenë aplikim. Nisur nga kjo ky lloj seleksionimi është më sipërfaqsor dhe shpesh njihet si seleksionim fillestarë, masovikë etj. Edhe kjo formë seleksionimi ende gjenë aplikim në praktikë, sidomos e në fermat e kultivimit ekstenziv të kafshëve dhe në fermat e vogla.

 

 

IV. Riprodhimi i Kafshëve Shtëpiake

1.1.Të dhënat e përgjithshme

Kafshët shtëpiake ashtu siq bëjn shumica qenie të të gjalla, shumëzohen në mënyrë seksuale. Ky shumëzim konsiston në bashkimin e spermatozoidit me qelizën ve, të individëve mashkull (spermatozoidi) dhe femër (qeliza ve). Megjithatë ndonëse e pazakontë në dukje, kemi raste të kryqëzimeve edhe në mes individëve të llojeve të caktuara, të familjesë dhe gjinisë së njëjt biologjike. Ky lloj kryqëzimi i cili sjellë pasardhës njihet hibridizim dhe pasardhësit konsiderohen hibrid. Hibridet kanë aftësi të ulëta riprodhuese dhe zakonisht janë steril. Një fenomen i tillë , tek kafshët vrehet në njëthundrak në mes: pelës dhe gomarit, apo në mes hamshorit dhe gomaricës (mushkat), sot nuk kanë ndonjë vlerë blegëtorale. Krijimi i elementeve për shumim, bëhet nëpër fazën e spermatogjenezës(ku krijohen spermatozoidet) dhe ovogjenezës (ku krijohen qelizat Ve). Kafshët shtëpiake për t’u shumëzuar, në momentin e duhur tek ato duhet të shfaqet epshi (afshi) seksual, të cilin e njohim me termin estrus. Estrusi (afshi), manifestohet me shenja të caktuara në kafshë, të cilat dallojn tek llojet e ndryshme të kafshëve shtëpiake, si për nga aspekti kohorë ashtu edhe për nga aspektet e tjera diferencuese. Shenjat karakteristike të estrusit (afshit) janë: humbja e oreksit, ngritja e temperaturës trupore, ngritja e temperamentit, skuqja e vaginës, rrjedhja e lëngut me pamje të kristalt, kërcimi ndaj kafshëve të tjera etj. Në varësi prej shfaqjes së estrusit brenda vitit në kafshë; kafshët i ndajmë: në monoestrike, diestrike dhe poliestrike.

Monoestrike janë: të gjitha ato kafshë, tek të cilat brenda vitit kemi vetëm një estrus.

Diestrike janë: të gjitha ato kafshë ku kemi dy estruse në vitë.

Poliestrike janë: ato kafshë ku estrusi mund të shfaqet disa herë brenda vitit .

Në fakt estrus është vetëm një moment-fazë e ciklit seksual (estral) për të cilën kemi folur në një shkrim të vacant këtu, tani nuk duam të zgjerohemi më tepër, mjafton kjo paraqitje skematike, e ciklit në lopë (është e ngjajshme edhe në kafshët e tjera), për të qenë e kuptueshme.

 

Fig.19.Cikli estral në lopë

 

Fig.20.Fekondimi i qelizës ve nga ana e spermatozoidit (një spermatozoid bashkohet me qelizën ve, të tjerët duhet të vdesin). Spermatozoidi dhe qeliza ve krijojn zigoten, me numër qift të kromozomeve.

 

1.2.Zhvillimi Embrional

Zhvillimi embrional është proces delikat, i cili sigurisht nuk mund të elaborohet me dy fjalë. Këtë procesë nga fekondimi deri në lindje te të porsalindurit, e studion një diciplin e veçant e njohur si: embriologjia. Megjithatë çfarë është embrioni?! Embrioni është struktur e gjallë, biologjike me zhvillim progresivë , e krijuar nga bashkimi i qelizës ve me një spermatozoid, që quhet fekondim.Me fekondimin e qelizës ve krijohet zigota dhe kjo ndodhë në ovidukt (organi gypor që shkon nga vezorët në mitër). Zigota pastaj derisa ende është në ovidukt, duke zbritur ndahet në dyshë me mitozë, duke u bërë nga një qenie një-qelizore, në dy-qelizore dhe kjo quhet blastul, derisa këto dy qeliza të cilat mbesin të ngjitura quhen blastomere. Blastomeret me mitozë (ashtu siq shumohen qelizat trupore) shumohen progresivisht dhe japin një struktur e cila çuhet morul. Morula avancon në një embrion më të zhvilluar, kurse embrioni zhvillohet në fetusë (që ushqehet përmes kordonit umbulikal-kërthizës) dhe kur kafsha pjellë atëher fetusi çuhet i porsalindur. Kjo është për sa i përket zhvillimit embrional (shih foton).

 

Fig.21.Zigota, apo qeliza ve e fekonduar ndahet (me mitozë) brenda disa orëve. Ndarja e zigotës shënon fillimin e zhvillimit embrional (zigota --blastula--morula.--embrioni--fetusi--i porsalinduri).

Pa dashur të zgjerohemi, po i japim disa të dhëna tabelare për riprodhimin e kafshëve shtëpiake:

Tabela 1. Të dhënat e kryesore

Sipas numrit të dhënies së pasardhësve, kafshët shtëpiake i kategorizojm në dy kategori:

·       Unitare të cilat në rastin e pjelljes japin kryesisht vetëm një pasardhës (gjedhet, buajt, kuajt, gomeret),

·       Multipare, të cilat kur pjellin japin gjithnjë dy, tre dhe më tepër pasardhës (delja, dhia, derri etj).

Sipas mënyrës se si ndodhë ndërzimi (qiftëzimi) i kafshëve kemi dy mënyra të mbarsimit (ndërzimit); të cilat janë: mënyra natyrale dhe artificiale.

 

2.Mbarësimi natyral dhe artificial

Në praktikë, kemi dy mënyra të mbarësimit të kafshëve shtëpiake; natyral dhe ai artificial.

 

2.1.Mbarësimi (ndërzimi) natyral

Është forma e parë dhe më e vjetër. Mbarsimi apo ndërzimi natyral aplikohet në disa mënyra të cilat janë:

·       Mënyra e lirë apo e egër,

·       Mënyra e mbarsimit me harem

·       Mbarësimi klasor

 

A.Mënyra e lirë apo e egër

Kjo mënyrë është më e vjetra dhe me efikasitet më të dobët në riprodhim. Mënyra e tillë sot vërehet në kafshët e egra, të cilat jetojnë të lira në natyrë. Ajo bëhet në mënyrë të pa-kontrolluar në mes të kafshëve meshkuj dhe atyre femra. Si e tillë ka mangësi të mëdha në shfrytëzimin racional të potencialit riprodhuesë sepse: kafshët futën përgjithësisht herët në riprodhim dhe nuk aplikohen masat e duhura të seleksionimit.

 

B.Mënyra e mbarsimit me harem

Kjo mënyrë aplikohet në atë mënyrë që një riprodhuese mashkull ndahet nga kopeja (tufa) dhe poashtu disa krerë femra gjatë kohës së mbarësimit (qiftëzimit) futën në një ambient (harem), në të cilin futet edhe kreu mashkull i përzgjedhur. Si metod kjo është më e mirë se forma e lirë, sepse megjithatë bëhet përzgjedhja e kreut mashkull. Kjo mënyrë aplikohet tek delet, dhitë dhe derrat.

 

C.Mbarësimi klasor (mbarsimi nga dora)

Kjo mënyrë e mbarësimit është mënyra ma e mira nga të gjitha mënyrat natyrale. Kjo bëhet me një program seleksionimi më seriozë (i bazuar në librat amë), ku sipas kësaj çdo kreu femër sipas veçorive dhe kualitetit i përcaktohet riprodhuesi i posaçëm. Aplikimi i drejtë i një metode të tillë mundëson shfrytëzim më racional të potencialit riprodhuesit përgjatë vitit dhe poashtu kjo garanton marrjen e rezultateve më të mira të mundëshme (krahasuar me metodat e lartë-cekura).

 

2.2.Mbarësimi artificial –Insiminimi Artificial-IA

Mbarësimi i kafshëve shtëpiake mund të bëhet edhe në mënyrë artificial- Insiminimi Artificial, dhe kjo nënkupton hedhjen e spermës së riprodhuesit mashkullë në organin gjenital femëror në kohen e afshit seksual apo estrusit nga ana e vetë njeriut (përmes insiminatorit). Sperma paraprakisht merrët, përpunohet dhe konzervohet në mënyrë të përshtatshme në doza të përcaktuara. Sipas disa të dhënave, Insiminimin artificial për herë të parë e kanë provuar arabët që në shekullin XII, por nuk ka të dhëna mbi rezultatet e atershme. Të dhant e sotme mbi seksin dhe Insiminimin artificial datojn me biologun Italian Spalanzi nga viti 1780. Falë punës së madhe në sferën e përfitimit, përpunimit dhe konzervimit të spermës nga në fillim të shekullit XX, insiminimi artificial ka marrë përmasa industrial (aplikim në shkallë të gjerë). Kjo mënyrë e mbarësimit është masë efikase zooteknike, e cila ndikon në përparimin e blegtorisë dhe krijimin mundësive më të mëdha më eliminimin e konsiderueshëm të një numri të madhë të veçorive të padëshirueshme dhe të sëmundjeve të trashëgueshme në pasardhës. Përparësi e insiminimit artificial janë të mëdha në të gjitha aspektet: shëndetsore, zootekinike, ekonomike etj. Në aspektin shëndetsorë: sperma e marrë nga demi mashkull merret pas kontrollit paraprak shëndetsor të tij, pastaj kontrollohet edhe sperma në pikpamje të kualitetit dhe sigurisë së shëndetsore. Gjithësesi ndërzimi natyral është një mundësi e mirë në përhapjen e sëmundjeve infektive, nga kafsha në kafshë, përmesë kreut mashkullë, gjë të cilën insiminimi artificial e parandalon. Në aspektin zooteknik: Sperma përgjithësisht përfitohet nga kompani të cilat në një ekonomi të lirë të tregut ku konkurrenca është gjithnjë e më e ashpër janë: automatikisht të detyruara që spermën ta përfitojn, në kushte sa më të larta të standardit profesional. Ata për këtë qëllim domosdoshmërisht i përzgjedhin krerët më të mirë të racave fisnike. Kjo gjë mundëson kultivimin e racoave të pastërta dhe me sukses, një përmirësim progresivë racorë të tufës. Duke apliku sistem seleksionimi në krerë femra të cilat do të futën në riprodhim dhe me përzgjedhjen e farës (spermës) mund të aplikohen sisteme përmirësimi racorë. Në aspektin ekonomik kjo metod është e lirë dhe me një aplikim profesional (ku përfshihet zbulimi me kohë i afshit dhe aplikimi në kohë i tij) mundëson një suksesë më të madhë në riprodhim (në marrjen e pasardhësve). Në anën tjetër mbajtja dhe kujdesi ndaj krerëve meshkuj për ndërzim do të ishte e panevojshme. Kështu që me një fjalë në aspektin ekonomik insiminimi artificial është e pakrahasueshme me të gjitha format e tjera të mbarsimit natyral. Kështu nsur nga aspektet shëndetsore zooteknike dhe ekonomike; insiminimi artificial jepë këto rezultate:

·       Pasardhës të shëndetshëm dhe nga raca të dëshirueshme,

·       Parandalon përhapjen e infeksioneve të transmetueshme në rrugë seksuale gjatë ndërzimit (mbarsimit) natyral.

·       Ka ulurë ndjeshëm defektet gjenetike të trashëgueshme dhe kjo është duke ndodhur progresivisht (me hulumtime).

Nisur nga kjo që u tha, ne ju rekomandojm insiminimin artificial në të gjitha ato kafshë që mund të bëhet. Tek ne Insiminimi artificial me suksesë është duke u aplikuar (nga veterinerët dhe teknikët në teren), në gjedhe dhe një gjë e tillë sigurisht i ka efektet e veta në pikpamje zooteknike dhe ekonomike.

 

3.Rritja dhe zhvillimi i kafshëve shtëpiake

Rritja është proces biolkogjikë delikat, që fillon nga moment kurë spermatozoidi mashkull e fekondon qelizën femërore dhe vazhdon intenzivisht edhe pasë lindjesë , me një intenzitet të lartë rritje dhe zhvillimi i cili progresivisht shkon drejt ndërprerëjes (në moshën e maturimit), madje nga mosha e pleqëris në organizmat e gjallë në përgjithësi, jo vetëm në kafshë fillon procesi i kundërt i atrofisë së përgjithshme indore, i pakësimit të vëllimit të përgjithshëm të trupit (kjo në fakt përfaqson plakjen), megjithatë, ky nuk është objekt i shkrimit tonë etj. Rritja dhe zhvillimi trupor konsiston në shtimin e numrit të qelizave trupore (somatike). Por krahas shtimit të qelizave trupore somatike (hiperplazia) në organizëm vrehët edhe një dukuri tjetër që është hipertrofia (rritja e vëllimit të indeve dhe organeve si rrjedhoj e rritjesë së vëllimit të qelizave). Hipertrofia vrehet përshembull në muskulin e miokardit të zemrës. Krahas hipertrofisë dhe hiperplazisë si procese më të studiuara në organizmat e gjallë shtazorë ndodhin ndryshime delikate në nivelë sub-qelizorë dhe biokimik, të cilat i paraprijën zhvillimit të përgjithshëm dhe të ekuilibruar kafshëve dhe kjo ju hap rrugë që nesër ata (dikur të riprodhuar nga prindër) të jenë riprodhuesë të gjeneratës së ardhëshme. Rritja dhe zhvillimi trupor është veçori, me intenzitet të përcaktuar gjenetik, tek secila racë. Rritja dhe zhvillimi si procese të ndërlidhura në mesë vete, të cilat nuk mund të kuptohen të ndara janë të kushtëzuara nga dy grupe faktorësh:

·       Nga faktorët gjenetik dhe

·       Nga faktorët jashtëm natyrorë.

Faktorët gjenetik janë: faktorë trashëgues dhe ato përcaktojn intensitetin e rritjes dhe zhvillimit trupor. Me këtë spejgohet ajo se: pse disa kafshë rriten më shpejt disa më ngadalë, pse disa raca rriten më të mëdha, disa mbesin më trup më të vogël. Me këtë spejgohet çdo gjë: nga kohëzgjatja e barrës, nga mosha e pjekurisë deri tek plakja dhe jetëgjatësia. Meqenëse është kështu faktorët gjenetik njihen si faktor kryesor të rritjes dhe zhvillimit.

Faktorët e jashtëm janë: ata të cilët mundësojnë realizimin e zhvillimit dhe rritjesë trupore të paracaktuar nga faktorët gjenetik. Në rast se faktorët e tillë nuk janë siq duhet të jenë dhe kafshës i mungon ndonjë prej tyre, ajo nuk rritet ashtu siq duhet dhe poashtu ngecë në zhvillim (sa që mund edhe të ndërpritet plotësisht rritja dhe zhvillimi). Në kuadër të faktorëve të tillë futën:

·       Temperatura dhe kushtet klimatike,

·       Furnizimi me ujë të pijshëm,

·       Llojllojshmëria e ushqimit dhe vlera ushqyese e tij,

·       Kujdesi human, etj.

Nga ajo që kemi parë kujdesi human (kujdesi i njeriut) është shumë i rëndësishëm, ajo nuk është i rëndësishëm për vetë kafshët aq sa është për vetë ne njerëzit, të cilët ushqehemi nga kafshët. Kujdesi ndaj kafshëve d.m.th ushqim më të bollshëm dhe shëndetshëm për njeriun dhe kjo përkthehet në një mirëqenie më të mirë për ne. Përgjithësisht procesi i rritjesë dhe zhvillimit ndahet në dy faza:

·       Faza para pjelljesë (ekstrauterinal) dhe

·       Faza pasë pjelljesë (intrauterinal).

Të dya faza janë shumë të rëndësishme. Kujdesi gjatë fazës së parë konsiston në kujdesin ndaj kafshëve me barrë e që ky kujdesë përfshin: të ushqyerit, kujdesin shëndetësorë, dhe largimin e të gjitha faktorëve stresant. Kujdesi pas pjelljesë përfshin: marrjen e kulloshtrës nga i porsalinduri, të ushqyerit me qumësht (gjidhënja), kujdesin ndaj temeraturave ekstreme (të ulëta apo të larta), vaksinimin e rregullt dhe kujdesin e shtuar kundër infeksioneve, të ushqyerit e drejtë (bazuar me intenzitetin e rritjesë dhe me kërkesat që lindin me rritjen dhe zhvillimin trupor), futjen në riprodhim në kohën e pjekurisë seksuale dhe fizike etj. Në lidhje me të ushqyerit, ne më parë kemi sjellur disa artikuj të vlefshëm, ndërkohë që do të vijojm të shkruajm edhe për faktorët e tjerë të cilat duhet plotësuar në një ekonomi bujqësore (fermë) e cila merret me rritje kafshësh.

 

 V. Ndikimi i faktorëve mjedisor në organizmat e kafshëve

Ekzistojn shumë faktor të cilët ndikojn në një apo, në shumë mënyra në organizmat e gjallë dhe me këtë edhe në organizmat e kafshëve. Ne do ti përmendim disa nga faktorët kryesor.

 

1.2.Ndikimi i ushqimit

Ushqimi është burim i energjisë (me origjinë diellore) dhe i të gjitha kërkesave në materie, të cilat bëjn të mundur ekzistencën dhe jetën e qenieve të gjalla. Ushqimi është njëri ndër faktorët kryesor i ambientit të jashtëm, i cili ndikon në organizëm, shëndet dhe mirëqenie; prandaj është faktor esencial të cilit duhet t’i kushtuar rëndësi të madhe. Duke rritur përkujdesin në plotësimin e kërkesave ushqyese për kafshë, njeriu mundet të ndikoj në zhvillimin trupor të kafshëve si dhe në veçorit prodhuese të tyre. Ndikimi i ushqimit në organizmin e kafshëve shtëpiake është i gjithë-anshëm. Ushqimi ndikon: në zhvillimin e përgjithshëm të organizmit, në vetitë prodhuese dhe riprodhuese (plleshmërin) të tyre. Rritjen e pjesëve të caktuara trupore dhe e organeve të caktuara, qoftë ato edhe si keqë-formime, pashmangshëm lidhen edhe me ushqimin dhe më mënyrën e të ushqyerit. Është e njohur dhe e verifikuar se kafshët kur ushqehen mirë; me ushqim të balancuar (në vlera ushqyese, sipas kërkesave) ato janë: më të shëndetshme, arrijn pjekuri seksuale më të hershme, kanë zhvillim trupor më të mirë dhe në fund natyrisht kanë potencial më të lartë prodhuesë. Duke qenë se kërkesat për lëndë ushqyese dallojn nga lloji në lloj, madje dallime ka edhe brenda llojit (sipas moshës, gjinisë dhe racës), ne për të ushqyerit tani nuk do të flasim (për këtë çështje i kemi sjellur disa artikuj, që mund t’i gjeni), por duam ta cekim një faktorë të rëndësishëm, faktori digjistivë. Përgjithsisht organizmat e gjallë (në këtë rast edhe kafshët), kanë sistem të përpunimit të ushqimeve, të konsumuara, sipas kërkesave biologjike të tyre për lëndë ushqyese dhe ky është faktori digjistivë. Pra me një fjalë, kërkesat biologjike e diktojn edhe racionin e kafshës, për të cilin, në organizëm kemi një sistem digjistivë sepcifik për të. Tani sipas kësaj logjike mishëngrënsit kanë sistem digjistivë për përpunimin e mishit, si racion ushqyes për to, nga i cilia do t’i plotësojn kërkesat e tyre. Dhe në anën tjetër për ripërtyps, për të cilët ushqimi ma i mirë është kullosa dhe bari; ato kanë: një sistem digjistivë, i përbër nga parastomaqet, për t’u marrë me përpunimin e ushqimeve të tilla. Megjithatë, me përmirësimet racore përmesë seleksionimit dhe kryqëzimeve, është rritur potenciali prodhuesë i kafshëve dhe me këtë natyrshëm janë rritur edhe kërkesat që kanë kafshët në lëndë ushqyese. Përgjithësisht për plotësimin e kërkesave ushqyese, është parë se ushqimi do të ishte mirë të ishte sa më i llojllojshëm. Për kafshët ripërtypse dhe për njëthundrakët ushqim bazik janë; ushqimet të cilat quhen volumnoze (kemi folur për to) e ku hyjn: kullosat, bari i gjelbërt, sana….silazhi etj. Por për plotësimin e deficiencave në protein, energji, minerale dhe vitamina kafshëve në racion u shtohen; edhe ushqime plotësuese: ushqime kokërr, përzierje të koncentruara, shtesa minerale dhe vitamina etj. Këto deficienca lindin si rezultat i moshës, ciklit të rritjes dhe ciklit prodhuesë. Megjithatë, është shumë me rëndësi, që përtej kërkesave ushqyese, kafshve të mos u ofrohet racion me vlera më të larta. Kjo vlenë në rendë të parë për energji dhe proteina, sepse kjo mund të sillte probleme anësore siq janë: obeziteti (mbipesha) dhe pasojat e tjera nga ai; siq mund të jenë p.sh: ulja e aftësive riprodhuese etj. Poashtu si rrjedhoj e marrjesë së lëndëve të caktuara minerale në sasi më të lartë, mund të pasojn problem. Përshembull konsumimi i sasive më të larta të kalciumit tek lopët në muajin e 8-9 të barrës mund të shkakton problemin e parezës puerperale (pas pjellëjes). Në kuadër të ushqëimit si pjesë e racionit është: edhe uji, konsumimi i tij lidhet me konsumimin e lëndëve tjera ushqyese. Sasia e ujit të cilin duhet ta pijën kafshët, rritet me rritjen e tyre nga lindja. Gjithashtu sasia e ujit të cilin duhet ta konsumojn kafshët ndërlidhet me vlerën kalorike të ushqimit dhe me sasin e tij në përgjithësi; si dhe me stinën apo sezonin e vitit (pasi gjatë verës me temperature të larta kafshët kanë kërkesa më të larta për ujë). Uji është përbërsi kryesor i trupit ai përbën 2/3 e peshës së kafshës. Kafshët pa ushqim mund të jetojn madje disa javë, por pa ujë jo më tepër se 3-5 ditë (n’varsi nga lloji, mosha, stina etj).

FF Fig.22.Ushqimi në ekuilibrin e rritjës dhe zhvillimit

1.3.Ndikimi i tokës

Ndikimi i tokës në kafshë është: ndikim direktë dhe indirekt. Ndikimi direktë lidhet me relevin e sipërfaqës së tokës, porozitetin e saj, lagëshjtin etj. Të gjitha këto ndikojn në fortësin dhe kalitjen këmbëve dhe thundrave (të cilët në kafshë të egra janë më të forta, mbase edhe për shkak të ekspozimit me releve të ashpëra gjeologjike). Përgjithsisht është parë se kafshët që jetojnë: në toka të forta dhe të thata, kanë thembra dhe thundra të vogla të ngushta por dhe teje më të forta në krahasim me kafshët të cilat jetojn në toka më të buta dhe më të lagështa. Kafshët që jetojnë në toka të buta, të lagështa kanë thembra dhe thundra të mëdha dhe më të buta. Nëse këto kafshë barten në terrene të thata për një kohë të gjatë, tek ato do të paraqitet problemet shëndetsore, të lidhura me thundrat dhe këmbët e tyre. Sidoqoft ndikimi indirekt (nëpërmjet ushqimit) është akoma më i madhë (i pa krahasueshëm). Kështu që ato toka të pasura, me materie minerale dhe të tjera, japin ushqime të cilat i plotësojn më mirë kërkesat biologjike në kafshë.

 

1.4.Ndikimi i ushtrimeve

Ushtrimi apo aktivitetet fizike (lëvizja, vrapimi etj), ndikon dukshme në rritjen e përgjithshme të organizimit (në moshat e reja), si dhe në vetitë prodhuese dhe riprodhuese të tyre. Rëndësia ma e madhe e ushtrimit është veçanrisht tek ato të cilat mbahen për riprodhim. Pastaj skema ushtrimesh dhe trajnimesh bëhen për kuaj të mbajtur për rekreacion si dhe në kafshët e shoqrimit (për qenë). Ndikimi i aktivitetit fizikë vërehet veçanrisht në kafshët e egra, të cilat kanë ndërtim fizikë më të mirë (atletik), muskulatur të zhvilluar dhe një kondicion të lartë (gjë që nuk vrehet në kafshët shtëpiake). Ushtrimet ndikojn edhe në sistemin e organeve të brendshëme, të cilat si pasoj janë më të zhvilluara. Kështu përshembull kuajt vrapues anglez si rrjedhojë e vrapimit rutinë çdo ditorë kanë zemër më të madhe për 1-1.5 kg, në krahasim me ata të cilët nuk janë mësuar fare me vrapimë.

 

LFe Fig.23.Kali duke vrapuar

 

1.5.Ndikimi faktorëve klimatik të jashtëm

Me klimë i nënkuptojm të gjitha dukurit atmosferike në interval kohore të cilat ndodhin në atmosferë. Këto dukuri ndryshojn nga vendi në vendë, të ndikuara nga faktorët e tjerë siq janë: lartësia mbidetare, relevi, pyjet, lumenjët, liqenet dhe afërsia bregdetare etj. Faktorët kryesor determinues të klimës janë: polet veri dhe jug si dhe ekuadori.

 Fig.24.Mjedise me kushte të ndryshëme klimatike

Në kuadër të faktorëve klimatik futën:

·        Temperatura,

·        Lagështia e ajrit,

·        Shtypja atmosferike,

·        Erërat dhe

·        Të reshurat.

 

1.5.2.Ndikimi i temperaturës

Temperatura ka ndikim të madh në organizmin e kafshëve dhe atë si në dukjen e jashtme trupore, por dhe në aspektin e brendshëm fiziologjikë. Temperatura është një faktor klimatik në lidhshmëri me faktorët e tjerë klimatik dhe me lartësin mbidetare. Temperaturat luhaten nga minimale në maksimale gjatë ditëve, javëve, muajve dhe stinëve. Këto luhatje lidhën: me faktorët e tjerë klimatik, me lartësin mbidetare, me gjatësin e ditës etj. Si rezultat i këtij faktori, kuptohet edhe i të tjerëve kafshët kanë shtrirje të caktuara territorial në botë. Kafshët e egra kanë arritur me sukses të akomodohen në ambientin e tyre jetësor. Ato nënë ndikimin e ndryshimeve klimatike dhe luhatjesë së temperaturës, e ndryshojn: mënyrën e jetës: disa bien në gjumë dimëror dhe disa migërojn me mijra kilometra. Poashtu nënë ndikimin e temperatures dhe faktorëve të tjerë ato kanë ndryshime sezonale të lidhura: me gëzofin, trashësin e lëkurës, ngjyrën e pigmentit në lëkurë etj. Me hulumtime intensive është pare se qëndrushmëria e kafshëve ndaj temperaturës është njëri prej faktorëve gjenetik, karakteristik sipas: klasës (po flasim për gjitarët dhe shpendët), familjesë (po flasim për njëthundrakët, ripërtypsit, shpendët shtëpiake etj), llojit dhe racës. Me hulumtime është konstatu se disa raca janë më të qndrushme ndaj temperaturave më të larta apo më të ulëta. Por poashtu është vërejtur se temperaturat e larta apo të ulëta ndikojn në rritjen e kërkesave ushqyese dhe poashtu ndikojn në mirëqenie dhe në potencialin prodhuesë dhe riprodhuesë. Për sa i përket në kosovë dhe në ballkanë në përgjithësi, është vërejtur, se temperatura është relativisht shumë mirë e përshtatshme për kultivimin e kafshëve shtëpiake. Temperatura n’varët edhe nga lartësia mbidetare. Sipas një përllogaritje, me rritjen e lartësisë mbi-detare 20-30 metra bie temperature për rrethë 1 °C. Në kosovë temperaturat minimale janë: në janarë, të cilat nga njëher arrijn deri në -22 °C. Natyrisht se këto temperatura janë ekstreme, dhe edhe pse kafshët e përballojn një ekstrem të tillë (për disa ditë), kjo ndikon në keqësimin e shëndetit të tyre dhe në veçorit prodhuese dhe riprodhuese. Gjatë verës temperaturat maksimale janë: në korrik, të cilat nganjëher arrijn mbi 38°C, gjë ekstreme edhe kjo për kafshët. Si rrjedhoj e temperaturave të tilla të larta, gjatë verës edhe kërkesat për ujë rriten. Sidoqoft temperaturat e tilla ekstreme në ballkan në përgjithësi nuk zgjasinë shumë. Temperatura optimale për kafshët shtëpiake sillen nga 2-25 °C. Sipas praktikës dhe studimeve është evidentuar se temperatura më e përshtatshme është 7 – 15 °C. Për lopët qumështore temperature optimal është 13 °C. Sipas vrojtimeve është parë se mbajtja e lopëve në stalla të hapura dhe temperaturë -7 °C shkakton uljen e dukëshme të prodhimtarisë së qumështit. Më të ndjeshëm ndaj të ftohtit janë të porsalindurit. Kështu p.sh. kur jemi tek shpendët, temperaturat për zogjë duhët të jetë: 27 - 30 °C. Ndërsa përgjithësisht për pula vojse temperature e ambinetit për to duhet të jetë: rreth 16°C (me luhatje të pranushmepër to 10 -26 °C). Të gjitha këto shifra ndryshojn nga raca në racë, përgjithësisht racat më fisnike janë, më të ndjeshëme si ndaj të ftohëtit ashtu edhe ndaj vapës. Por ne jemi mbështetur në të dhënat mesatare të literaturës.

 

1.5.3.Ndikimi i lagështisë së ajrit

Lagështia matët me %, e cila shpreh sasin e përqëndruar të ujit (avujve) në atmosfer, derisa shkalla 100% merret vlera maksimale (ngopshmëria e ajrit, e cila nuk mund të manifestohet). Megjithatë kur jemi tek lagështia, ajo n’varet direkt nga lartësia mbidetare, temperatura, erërat, kështu që prandaj quhet lagështi relative (ajo sillet brenda disa limiteve meteorologjike). Ndikimi i lagështisë në organizmin e kafshëve ende nuk është sqaruar nga hulumtimet. Megjithatë ajo që dihet për lagështin e ajrit është: se me rritjen e lagështisë së ajrit proceset biologjike ngadalësohen. Poashtu lagështia e ajrit, shkakton thithjen e nxehtsisë trupore duke e dërguar kafshën me ritëm më të shpejt drejt hipo-termisë (rënja e temperaturës trupore nën vlerën optimal fiziologjike). Nga shumica e autorëve, për kafshët shtëpiake vlerësohet më optimal lagështia relative 65-75%. Kafshët e viseve të nxehta, sidomos ato të shkretirave, janë më të qëndrueshme ndaj ajrit më të thatë.

1.5.4.Ndikimi i shtypjes së ajrit

Shtypja ajrore është një parameter i rëndësishem atmosferik dhe klimatik, që ka të bëj me dendurin e shtresës së atmosferës, me theksë të veçant me dendurin e oksigjenit në ajrë. Luhatja e shtypjës së ajrit është e lidhurë me lartësin mbidetare, por vlerat luhatëse të saj lidhën edhe me temperature dhe faktorët e tjerë klimatik dhe atmosferik. Me rritjen e lartësisë mbidetare, ajri bëhet më i rrallë (më pak i dendur) dhe kjo njihet si shtypje më e ulët atmosferike. E kundërta ndodhë me uljen e lartësisë mbidetare, pra rritet shtypja atmosferike. Shtypja atmosferike matët me baro-metër dhe njësia e cila e shpreh shtypjën atmosferike është milimetri i shtyllës së zhivës (merkurit) apo mm Hg. Tani pse është e rëndëndësishme shtypja e ajrit? Rëndësia e shtypjes atmosferike lidhet me rëndësin e vetë oksigjenit (O2) për jetën. Oksigjeni është katalizatori themelorë i cili shkakton shkëndijat e aktiviteteve metabolike, në funksion te të gjitha proceseve fiziologjike në ogranizmat shtazorë. Me rënjen e shtypjës atmosferike bie edhe furnizimi i organizmit me oksigjen dhe për rrjedhoj aktivitetet metabolike në dëmë të proceseve fiziologjike, ulën. Nisur nga kjo është e kuptushme se sa është e rëndsishme shtypja e ajrit. Por si ndikon shtypja e ajrit: shtypja e ajrit nën efektin që e ka ndikon së pari në mushkëri, respektivisht në frekuencën e frymëmarrjes, në sistemin kardiovaskular dhe mandej edhe në inde dhe organe të tjera. Kuptohet efektet e para vërehen në organet vitale (mushkëri, zemër, tru etj.). Shtypja e ajrit ndikon përmesë furnizimit më të mirë apo më të madhë me oksigjen (përkundër nevojave) dhe përms përgjigjëjes reaktive të organizmit për tu përshtatur me ambientin. Kështu që është interesant se kafshët në lartësi më të mëdha mbidetare, si pasoj e shtypjës më të ulët kanë numër më të madhë eritrocitesh, në funksion të një furnizimi më të mire me oksigjen. Shtypja normale ajrore në zero metra të lartësisë mbidetare dhe në temperature 0°C është rreth 760 mm të shkallës së zhivës. Me rritjen e lartësisë mbidetare zvoglohet shtypja atmosferike, kështu shtypja atmosferike në 2000 metra lartësi luhatet në varësi edhe nga temperature dhe parametrat e tjerë atmosferik 570-630 mm të shtyllës së zhivës. Në 4000 metra lartësi mbidetare shtypja e ajrit bie deri në nënë 460 mm të shtyllës së zhivës, në temperatura deri në 0°C. Çrregullimet të cilat mund të vien si rrjedhoj e shtypjes së ulët atmosferike janë: lodhja e dukëshme fizike, kollitja, ulëja e oreksit dhe gjakderdhjet nga hundët. Mirpo nëse kafshët në lartësi më të mëdha mbidetare mësohen gradualisht, duke u lëshuar në mënyrë rutinore gjithnjë e më tepër në lartësi të tilla në kullosë, atëher kafshët arrijn të përshtaten dhe efektet e tilla të dukëshme vërehen gjithnjë e më pak, derisa në fund zhduken (simptomat e tilla klinike). Shtypja atmosferike më e ulurë ndikon edhe në potencialin riprodhuesë të kafshëve. Shtypja atmosferike duke çenë se ndikon në shëndet dhe mirëqenie ajo gjithësesi ndikon edhe në rendimentin prodhuesë. Kështu që me rritjen e lartësisë mbidetare, si rrjedhoj e rënjës së shtypjes së ajrit bie rendimenti i dhënjës së qumështit në laktacion. Rënja e prodhimtarisë n’varet nga lloji i prodhimtarisë, lloji i kafshës dhe raca. Kjo është për sa i përket shtypjes së ultë të ajrit, ndërsa edhe shtypja e lartë e ajrit i ka efektet e veta. Kështu p.sh, si pasoj e shtypjesë së lartë ajrit organizmi mund të ketë: numër më të ulët eritrocitesh dhe përqëndrim më të vogël hemoglobinës në eritrocite etj.

1.5.5.Ndikimi i dritës

Është faktor që ndikon dukshëm në organizimin e kafshëve në mënyrë direkte, dhe indirekte. Kryesisht drita ndikon pozitivisht ose negativisht. Përmes syrit drita mundëson shikimin. Ndikimi pozitive në lëkur kanë të bëjn me një proces foto-kimik të krijimit të vitaminës D, nga provitamina e saj në lëkurë. Vitamina D ka rol të rëndsishme në zhvillimin dhe mineralizimin e eshtrave (do të flasim për rolin e vitaminave). Ndikim tjetër është ndikimi në aktivizimin e aktivitetit neuro-hormonal dhe seksual, përmes dritës së kapur nga syri. Sistemi neuro-hormonal i paraprinë maturimit seksual, ciklit seksual, afshit etj. Drita poashtu është: e rëndësishme për shpendë, në pjekurinë seksuale dhe në aktivitetin seksual, si dhe në prodhimin e vezëve (për çfarë dhe kultivohen pulat). Ndikimi negative i dritës, lidhet me fotone të veçanta. Si pjesë e rrezeve të dritës, mund të jenë: fotone të ndryshëme me gjatësi valore të ndryshme të cilat mund të jenë të dëmshme. Rrezet ultraviolet me gjatësi valore 380-289 mm, janë rrezet kryesore, si pjesë e ndriqimit diellorë me efekt negative. Disa kafshë dhe njerëz gjenetikisht mund të jenë më të ndjeshëm (fenomeni i albinizmit), si rrjedhoj e mungesës së një faktori (pigmenti) mbërojtës në lëkurë. Kjo është për sa i përket efektit direkt të dritës, por drita ka ndikim edhe indirekt, madje ndikimi indirekt është shumë-fishë më i madhë. Burim i jetës në tokë është drita, këtë duhet ta ngulitim thellë në kokë. Ndonëse është një temë e gjerë, ne po e përmbyllim këtu këtë artikull, për ti përmendur edhe disa faktor të tjerë më pak të rëndësishem.

 Fig.25.LLojet e rrezatimeve diellore

1.5.6.Ndikimit i erërave

Edhe erërat ndikojn në shëndetin dhe mirëqenien e kafshëve. Ky ndikim varet nga shpejtësia, drejtimit, temperature dhe lagështisë, e saj. Kurse në anën tjetër shkalla e ndikimit të erërave n’varet nga lloji i kafshës, mosha dhe kondicioni etj. Era e qetë ndikon pozitivisht gjatë ditëve me vapë të madhe verës. Por erërat e ftohta, të rrëmbyeshme dhe kur lagështia e ajrit është madhe ajo ka ndikim të dëmshëm, pasi ndikon në ftohjen dhe favorizon proceset infektive të ndryshëme virale (gripale) dhe të tjera.

1.5.7.Ndikimi i reshjeve

Reshjet e ndryshme ndikojnë në mënyrë të ndryshme në organizmat e ndryshme të kafshëve. Efekti i tyre varet edhe nga efekti i faktorëve tjerë klimatik. Por ajo n’varët edhe nga gjendjes shëndetësore, kondicionit, dhe racës, etj. Përgjithsisht të reshurat ndikojn në ftohjen e kafshëve në mënyrë direkte dhe në keqësimin e shëndetit. Por ato indirekt përms kullosave dhe ushqimit të vjelur nga të reshurat ndikojn pozitivisht në zhvillimin e sektorit blegëtoral.

Fig.26.Të reshurat

 

1.6.Ndikimi i produkteve farmaceutike

Ndikimi i produkteve faramceutike ndërlidhet me ndikimin e faktorëve të lartë-shënuar dhe konkretisht me ndikimin e njeriut. Përgjithësisht ndikimi i produkteve faramceutike është pozitivë, në funksion të përmirësimit të shëndetit, por gjithësesi përdorimi i tyre duhet të jetë i kontrolluar dhe në pajtushmëri me udhëzimet. Efektet ansore të padëshirushme tyre mund të bartet edhe tek njeriu, përmes ushqimeve me origjin shtazore.

 

1.7.Ndikimi i njeriut

Njeriu përms njohurive dhe aftësive të veta intelektuale, fizike dhe ekonomike mund të ndikon shumë në eliminimin e efekteve të ndryshëme të dëmshme në kafshë. Njeriu përmes seleksionimit dhe kryqëzimit ka formuar shumë raca kafshësh. Përparimet në fushen e veterinarisë janë: në funksion të shëndetit të kafshëve dhe të produkteve të shëndetshme ushqimore për njeriun.

VI. Objektet për vendosje të kafshëve

Mënyra më e mirë e shfrytëzimit të potencialit gjenetik prodhues dhe riprodhues të kafshëve, përveç tjerash, është edhe vendosja e tyre në një ambient të përshtatshëm, si fole që ofron kushte solide mikro-klimatike dhe mbrojtje nga veprimi i dëmshëm i ambientit. Me kushte mikro-klimatike nënë-kuptohet: mbrojtja e kafshëve prej rrezatimeve diellore, prej të ftohëtit, vapës, prej të reshurave dhe erërave etj. Bazuar në veçorit biologjike të kategorive të kafshëve edhe foleja ku ato vendosën duhet t’i plotëson standardet minimale të kërkuara, për të garantuar një mirëqenie optimale. Së pari duhet ta kemi të qartë se ndalohet vendosja e llojeve të ndryshëme të kafshëve brenda një stalle (foleje). Poashtu e rëndësishme është lokacioni: fermat duhet të jenë në zona rurale, shumë largë zonave urbane, rrugëve kryesore, aeroporteve etj. Kjo është e përcaktuar edhe në legjislacion, por sidoqoft kjo është në funksion edhe të mirëqenies më të mirë.

 

2.Objektet për gjedhe

Objekti ku vendosën gjedhet quhet stallë e gjedheve. Ajo duhet t’i plotëson disa kushte që të jetë fole e përshtatshme për to. Në këtë mënyrë, atyre ju sigurohet shëndet i mirë, performanc e lartë riprodhuesei dhe prodhuese. Thënë më konkretisht sikurse për një shtëpi ashtu edhe për një fermë ka rëndësi: lokacioni, dizajni, ndriqimi etj. Gjatë ndërtimit stallës për vendosjen e gjedheve; janë këta parametra që duhet patur parasysh:

·        Lokacioni ku ndërtohet ajo,

·        Sistemi i mbajtjes

·        Bokset për viça bosket, për pjellje dhe për lehona.

·        Dyshemeja dhe Shtroja

·        Grazhdet për marrjen e ushqimit dhe ujëpirset

·        Sistemi i ajrosje dhe ndriçimit

·        Sistemi për mjelje etj.

Të gjitha këto janë në funksion:

·        Të plotësimit të kushteve optimale mikro-klimatike (temperaturës , ndriqimit etj),

·        Furnizimit optimal me ujë dhe ushqim,

·        Vendosja e kafshëve në një hapsirë të rehatshme, të qeta dhe të rrafsht (dyshemeja komode).

Ferma e gjedheve (stalla dhe objektet përcjellse) nuk mund të ndërtohet afër zonave urbane, afër autostradave, rrugëve magjistraleve, aeroporteve etj. Ndërtimi i fermave afër rrugëve kryesore të cilat janë të ngarkuara apo afër aeroporteve ka efekte ansore stresante në kafshë me pasoja në prodhimtari. Gjithashtu në ndërtimin e fermave në përgjithësi (jo vetëm të stallës së gjedheve), duhet të patur parasysh: sigurimin e ujit, sigurimin e energjisë elektrike, infrastrukturën rrugore etj. Ndërtimi i fermave në përgjithësi largë linjave prej nga merret energjia elektrike apo në zona të thata (pa ujë) rritë koston e objektit por edhe të kultivimit të kafshëve. Gjithashtu në ngritjen e fermave duhet të merret parasysh karakteri topografik dhe gjeologjik i tokës, i cili duhet të ofroj potencial të lartë ushqyesë për kafshë dhe kështu toka nuk do të bëhet pengesë në rritjen e fermës, sipas kërkesave në tregë për produkte blegëtorale.

 

2.1.Kushtet e përgjithshme të kafshëve në stallë

Sistemi i mbajtjesë; sot ekzistojn dy sisteme të mbajtjesë së gjedheve:

·        Sistemi i lirë dhe

·        Sistemi i lidhur.

LefFg.27.Sistemet e mbajtjesë së gjedheve

Kur flasim për sistemin e mbajtjesë së kafshëve, të cilat po i shiheni në fotografi, lartë e rëndësishme është hapsira e nevojshme për kafshë në stallë. Hapsira ku mbahen kafshët në stallë n’varet nga sistemi i mbajtjesë, drejtimi i prodhimtarisë, raca etj. Në sistemin e lirë konsiderohet se është e nevojshme që për kokë gjedhi të sigurohet sipërfaqe e dyshemesë rreth– 2.5-2.8 m2. Ndërsa tek sistemi i lidhur kjo sipërfaqe është rreth 2 m2 (varësisht prej racë 1.6-1.9 x 1.2 metra). Dyshemeja duhet të jetë e rrafsht, e thatë dhe e ngroht. Për shtroj në dysheme zakonisht mund të shfrytëzohet kashta, byku i drurit si dhe goma apo plastika (e prodhuar për dysheme stallash). Temperatura optimale në stallë për gjedhe duhet të jetë rreth 10-15 °C dhe kursesi nënë -7 °C dhe mbi plus 22 °C. Lagështia relative e ajrit është: rreth 65 %. Ndriqimi duhet të jetë i mjaftueshëm, 1 m2 dritare për 20 m2 sipërfaqe. Për sa i përket grazhdit ai duhet të jetë mjaftushëm i gjerë për marrjen e ushqimit. Gjerësia e grazhdit rekomandohet të jetë: 60 cm. Ndërsa për konsumim uji vendosën ujëpirse (tek sistemi i lidhur) një për dy krerë, në mesë tyre. Krahas stallës, në fermat e gjedheve rëndësi ka edhe ndërtimi i objekteve përcjellse: ndërtimi i deposë së ushqimit (sanës dhe koncentratit) dhe veçanrisht deposë së silazhit. Mënyra e komunikimit të këtyre objekteve me stasllën ka rëndësi të madhe. Rekomandohet që në stallë kafshët të vendosen në dy rreshte ballore, të vendosura përballë, derisa ushqimi të sillët duke lëvizur nëpërmjet një staze (rruge) në mesë të grazhdeve. Nëdërsa në anën tjetër e rëndësishme është edhe: deponia (bunkeri i plehut), sistemi i largimit të tij etj. Plehu i kafshëve është jashtë-zakonisht produktiv në shfrytëzimin e tij për plehrimin e tokës.

 

3.Objektet për dele dhe dhi

Edhe në ngritjen e fermave të bagëtive të imta (dele dhe dhi) të rëndësishme për të njëjtat arsye janë: lokacioni, ndërtimi i objektit, temperature ventilimi, ndriqimi etj. Në strukturë të fermave të deleve dhe të dhive duhet të hyjnë këto objekte:

·        Stalla për mbajtjen e tyre,

·        Vendi për pjellje,

·        Hapësira për mjelje

·        Hapsira e vendosjesë së ushqimit (sanës dhe koncentratit),

·        Sillosi (depoja) e silazhit.

·        Plehërishtja (depoja e plehut) etj.

Përgjithësisht në stalla duhet të ketë sa më tepër ndriqim, ku për 20 metra katrorë duhet të kemi 1 metër katrorë hapsirë dritare për ndriqim. Ndërsa për sa i përket temperaturës ajo duhet të jetë: rreth 12 °C. Lagështia relative e ajrit rreth 65 %. Me rëndësi të veçantë është sigurimi i hapësirës së nevojshme dhe për vend-qëndrim për dele dhe dhive në stallë. Kjo hapsirë në varësi prej kategorive është:

·        Për dele dhe dhi – 1.2 – 1.5 m2

·        Për dele më qengja dhe dhi më keca 2 – 2.2 m2

·        Për desh dhe cjep 1.5 – 2 m2

·        Për qengja dhe keca – 0.4 – 0.5 m2

·        Për rrunëza dhe ftuja -0.7 – 0.9 m2

Dyshemeja duhet të jetë e rrafsht, e ngroht (sikurse edhe në gjedhe). Gjithashtu është e rëndësishme edhe për portat e daljesë dhe hyrjës komode (në varësi nga madhësia e fermës, kapacitetet e saja dhe nga drejtimi i prodhimit). Grazhdet për marrje të ushqimit janë elemente me rëndësi në stallë. Grazhdet mund të jenë lëvizës apo statik, por megjithatë e rëndësishme është që të sigurohet hapsirë e mjaftueshme e grazhdit. Hapsira e grazhdit për marrje të ushqimit n’varësi nga kategoria e tyre është në këto përmasa:

·        Në gjatësi: për deshë dhe cjapë rreth 45-50 cm, për dele dhe dhi 35 – 40 cm, për rrunëza dhe ftuja rreth 30 cm, ndërsa për qengja dhe keca rreth 20 cm.

·        Në gjerësi grazhdi duhet të jetë i njëjtë për të gjitha kategorit, rreth 45-50 cm

·        Thellësia e grazhdit duhet të jetë 20-30 cm,

·        Ndërsa lartësia e tij, nga dyshemeja duhet të jetë rreth 40 cm.

Gjithashtu edhe sigurimi ujit të nevojshëm për pije është i rëndësishëm (rreth 10-15 litra për kategorit e rritura, ndërsa për qengja dhe keca 5-6 litra).

Fig.28.Bagëtit e imta

4.Objektet për kuaj

Me strehimin e kuajve në stalla, ata mbrohen nga ndikimi direkt i kushteve të pa përshtatshme klimatike dhe ambientale. Stallat e kuajve duhet të ofrojn kushte të përshtatshme mikro-klimatike:

·        Temperaturat optimale 6 - 15°C,

·        Lagështia relative e ajrit rreth 65 %.

·        Ndriqimi optimal etj.

Për arsye të ngjajshme si edhe në kategorit e tjera edhe për kuja është e rëndësishme përcaktimi i lokacionit. Kur flasim për lokacionin e rëndësishme është drejtimi i erërave të cilat fryejn. Vendë-pozita e kuajve duhet të jetë më e ngritur në krahasim me pjesën tjetër, por para se gjithashë është e rëndësishme të ketë hapsirë të mjaftueshme. Përgjithësisht mbajtja mund të jetë e lirë dhe e lidhur. Parametrat e hapsirës në sistemin e lidhur; për kategorit e kuajve me peshë mesatare 400-600 kg duhet të jetë:

·        Shtrati duhet të ketë gjatësia 2.8 – 3.8 m dhe gjerësia 1.5 – 1.8 m

·        Gjerësia e korridorit rreth 2-3 metra

·        Lartësia e stallës rreth 2.8 -3.5 metra

·        Gjerësia e grazhdit rreth 50 cm.

·        Poashtu dyert dhe dritaret duhet të sigurojn ajrosje optimal.

Ventilimi është element i rëndësishëm që mund bëhet përmes vrimave të hapura në mure, menjëherë nën kulm etj. Për sa i përket dyshemesë, ajo duhet të jetë e rrafsht, solide, e ngrohët. Dyshemeja në pikëpamje gjeologjike preferohet të jetë nga argjila.

Fig.29.Kuajt në fermë

5.Objektet për shpendë

Aktiviteti i kultivimit të shpendëve është fushë me interesë dhe me rritje të madhe në dekatat e fundit, në të gjithë botën. Krahas rritjesë në pikëpamje kuantitative të kultivimit të shpendëve, është investuar shumë edhe në përmirësimin e kushteve të mbajtjesë. Investimet në përmirësimin e kushteve të mbajtjes kanë ndodhur si rezultat i provojave të gjata dhe njohurive të fituara. Shpendët janë kategori teje të ndjeshme, andaj edhe rëndësia në kujdesin ndaj tyre është një përgjegjësi e madhe. Përgjithësisht kushtet të cilat duhet të plotësohen në stalla të shpendëve janë:

·        Temperatura optimal,

·        Ndriçimi optimal,

·        Ventilimi dhe ajrosja.

·        Sigurimi i kushteve higjenike,

·        Sigurimi i mjaftushëm i ujit dhe ushqimit etj.

Si rrjedhoj e neglizhencës dhe mos-plotësimit të kushteve të lartë-cekura në sektorin e kultivimit të kategorive të shpendëve dëmet ekonomike mund të jenë të pa parashikushme. Kështu p.sh. si rrjedhoj e të ftohtit, në ferma mund të ndodhë fenomeni i grumbullimit për vetë-ngrohje me ç’rast mund të ndodhë ngulfatja dhe ngordhja e dhjetra apo qindra prej tyre. Kur jemi tek temperature, temperature optimal; në zogjë të porsalindur është rreth 30°C, e cila me kalimin e ditëve, duhet të bie, për pula vojse temperature optimal do të ishte rreth 16°C, (me variacion 10-22°C).

Për sa i përket lagështisë relative të ajrit, parametër edhe ky shumë i rëndësishëm ajo duhet të jetë: 65-75%.

Ventilimi po ashtu është njëri nga faktorët kryesor për prodhimtarin shpendare. Sstemi i ventilimit n’varsi nga kategoria, drejtimi i prodhimit dhe kapaciteti duhet të jetë deri në 3-5 m3 ajër i freskët/orë për 1 kg të masës së gjallë.

Ndriqimi, është poashtu një parametër i rëndësishëm. Regjimi i ndriqimit n’varet nga kategoria dhe mosha. Përgjithësisht ndriqimi në pula deri në moshën 18 javëshe duhet të jetë tetë orë, pastaj regjimi i ndriqimit, për shkak të voitjes (bërjes së vezëve), rritet gradualisht nga 20-30 minuta çdo ditë (në mënyrë artificial). Regjimi maksimal i ndriqimit është 15-16 orë (në varësi nga hibridet). Këto janë disa parametra të përgjithshëm, të cilët n’varen shumë: nga kategoria, sistemi i mbajtjesë etj.

Fig.30.Shpendaria Intenzive

 

VII. Mosha në kafshë shtëpiake dhe përcaktimi i saj

Mosha e kafshëve shtëpiake është faktor i rëndësishëm dhe si e tillë, për të ka konsiderata të mëdha. Përcaktimit të moshës së kafshës në blegëtori i kushtohet rëndësi e madhe dhe atë për arsye të shumta. Arsyet kryesore të përcaktimit të moshës janë:

·        Identiteti dhe statusi biologjik. Mosha lidhet me zhvillimin dhe rritjen trupore e cila përcakton identitetin biologjik: viça, mëzet, mështjerra, lopë, qengja, dele, deshë, edha, cjap, dhi etj. Identiteti biologjik në mardhënje me të gjitha faktorët e tjerë jetësor (gjenetik dhe ambiental) përcakton statusin biologjik: kafshë femërore ose mashkullore; lopë gravide, apo jo-gravide; fertile, infertile apo sterile etj.

·        Ekonomike dhe blegëtorale (përcaktimi i vlerës prodhuese dhe riprodhuese të kafshës bazuar në moshën e saj), kjo ndërlidhet me identitetin dhe statusin biologjik.

Përcaktimi i moshës tek kafshët shtëpiake mund të bëhet në shumë mënyra të cilat janë:

·        Përcaktimi i moshës në bazë të ndryshimeve morfologjike trupore (rritja trupore, ndryshimet në lëkur, në gjinje, në këmbë, në thundra etj).

·        Përcaktimi i moshës bazuar në unazat në brirë (zakonisht në gjedhe),

·        Përcaktimi i moshës mbi bazën e dhëmbëve ( duke bërë vlerësimin e ndrrimit dhe konsumimit të tyre).

Fig.31.Unazat e formuara të brirëve

Kur kemi fjalën në ndrrimin e dhëmbëve, jemi duke e patur parasyshë, ndrrimin e dhëmbëve prerës të qumështit me dhëmbët e përhershëm prerës. Ndrrimi i dhëmbëve të qumështit me dhëmbë të përhershëm ndodhë në moshën e maturuar (e pjekurisë), ku vlera ekonomike e kafshëve është më e larta. Kur flasim për konsumim të dhëmbëve, kemi fjalën me deformimin dhe zvoglimin vëllimor të tyre, si rrjedhoj e aktivitetit ushqyesë dhe përtypës. Dhëmbët e qumështit për dallim nga dhëmbët e përhershëm janë: më të vegjël, me ngjyrë të bardhë, dhe janë më të fortë. Dhëmbët e përhershëm janë: me ngjyrë të bardhë në të verdhë, më të mdhenjë (me të gjerë dhe më të gjatë) dhe më të dobët.

Fig.32.Dhëmbët: Dhëmbët e qumështit-1 dhe dhëmbët e përhershëm-2

 

2.Përcaktimi i moshës së gjedheve

Fig.33.Gjedhet e moshave të ndryshme

Në gjedhe përcaktimi i moshës bëhet sipas:

·        Ndryshimeve të përgjithshme morfologjike në trupin e tyre,

·        Unazave në brirë dhe

·        Sipas vlerësimit të ndrrimit dhe konsumimit të dhëmbëve.

Mënyra më e saktë dhe më e drejtë e përcaktimit të moshës është: në bazë të vlersimit të ndrrimit dhe konsumimit të dhëmbëve. Gjedhet i kanë: gjithësej: tridhjet e dy (32) dhëmbë, prej tyre tetë dhëmbë prerës në nofullën e poshtme, kurse në nofullën e epërme është pllaka dentare.

 

2.1.Përcaktimi i moshës bazuar në dhëmbë

Përcaktimi i moshës bëhet në bazë të dhëmbëve prerës Dhëmbët prerës janë:

·        Dy dhëmbët e përparëm (çifti i parë),

·        Dy të parët brendshëm(çifti i dytë),

·        Dy anësorët e parë (çifti i tretë) dhe

·        Dy skajorët e fundit (çifti i katërt).

Mosha në gjedhe ashtu si edhe në kafshët e tjera shtëpiake është e ndarë në katër periudha kohore kohore:

·        Periudha nga lindja deri në katër muaj apo periudha e të porsalindurve,

·        Periudha nga katër - tetëmbdhjet (18) muaj;

·        Periudha 18 muaj (1.5 vjetë) deri në 5 vite apo periudha e maturimit (në këtë periudhë arrihet pjekuria e plotë fizike, trupore, krahas asaj seksuale, arrihet rritja e plotë dhe pastaj fillon mplakja graduale),

·        Periudha nga katër (4) , apo periudha e mplakjesë (gjatë kësaj periudhe procesi i plakjesë përshpejtohet).

 

2.2.Vlerësimi moshës bazuar në dhëmbë

Periudha e parë: nga lindja deri në moshën katër muajshe gjykohet sipas:

·        Ndryshimeve në dhëmbët prerës dhe në mishin e dhëmbëve,

·        Mbyllja e plagës së kërthizës,

·        Fillimi i daljesë së brirëve në kokë,

Periudha e dytë, nga mosha katër muaj e deri në moshën 1.5 vjeçare vlerësohet bazuar:

·        Në konsumimin e dhëmbëve të qumështit dhe

·        Në bazë të rritjesë së brirë.

Periudha nga 1.5 deri në 5 vjeçare përcaktohet

·        Duke e bërë vlerësimin e ndrrimit të dhëmbëve të qumështit me dhëmbët e përhershëm. Ndrrimi i dhëmbëve prerës (të qumështit me dhëmbë të përhershëm) bëhet sipas kësaj skeme:

1.      Në moshën 1.5-2 vjeçare ndrrohet çifti i parë i dhëmbëve,

2.     Në moshën tre vjeçare ndrrohet çifti i dytë,

3.     Në moshën katër vjeçare ndrrohet çifti i tretë,

4.     Deri moshën në pesë vjeçare ndrrohet i çiftit të katërt (dhëmbët prerës skijor).

Fig.34.Ndrrimi i çiftit të parë të dhëmbëve

 

Periudha e katërt: është periudha nga mosha pesë vjeçare deri në fundë.

·        Kjo periudhë konsiston në vlerësimin e moshës bazuar në konsumimin progresivë të dhëmbëve të përhershëm. Nga mosha 10 vjeçare dhëmbët fillojn edhe që të bien.

 

 

3.Përcaktimi i moshës tek kali

Fig.35.Kali dhe Mëzi

 

Edhe tek kali përcaktimi i moshës bëhet sipas të njëjtës logjikë, e bazuar në ndrrimin dhe konsumimin e dhëmbëve. Për ndryshe periudhat e moshës së kuajve janë:

·        Periudha e parë: deri në moshën 8 muajshe (periudha e daljesë dhe e kompletimit të dhëmbëve të qumështit).

·        Periudha e dytë deri në moshën 1.5-2 vjeçare,

·        Periudha e tretë (periudha e maturisë së plotë) deri në moshën 6 vjeçare,

·        Periudha e katërt (mplakja): nga mosha 5-6 vjeçare fillon konsumimi i dhëmbëve; kurse plakja e thellë e karakterizuar me rënjen e dhëmbëve: fillon nga mosha 10-12 vjeçare.

Dalja e dhëmbëve të qumështit përfundon brenda një periudhe moshe nga 1-8 muaj. Pas kësaj periudhe fillon konsumimi dhe ndrrimi i tyre. Përcaktimi i moshës bëhet duke e vërejtur ndrrimin e dhëmbëve të qumështit me dhëmbë të përhershëm dhe pastaj duke e bërë vlerësimin e konsumimit të tyre.

Skema e ndrrimit të dhëmbëve të qumështit në kuaj është:

·        çifti i parë ndrrohet në moshën 1.5-2 vjeçare,

·        çifti i dytë ndrrohet në moshën 2.7-3.7 vjeçare,

·        çifti i tretë ndrrohet në moshën 3.7-4.7 vjeçare,

·        çifti i katërt ndrrohet në moshën 5-6 vjeçare.

Rreth moshës pesë vjeçare përfundon rënja çiftit të fundit të dhëmbëve të qumështit dhe dalja e çiftit të fundit të dhëmbëve të përhershëm arrihet deri në moshën 5.5 vjeçare. Diku në moshën gjashtë vjeçare përfundon rritja e dhëmbëve të përhershëm dhe pastaj fillon një etapë tjetër, ai i konsumimit të tyre. Nga mosha 10-12 vjeçare fillon edhe rënja e dhëmbëve të përhershëm.

 

4.Përcaktimi i moshës tek delet dhe dhitë

Fig.36.Dele dhe dhi

Dhenët dhe dhitë kanë 32 dhëmbë, prej tyre 8 prerës nga të cilët bëhet përcaktimi i moshës (ashtu sikurse në gjedhe dhe kuaj). Edhe në bagëti të imta mosha është e ndarë në katër periudha:

·        Periudha e parë (deri në moshën gjashtë javore),

·        Periudha e dytë deri në moshën 1.5-1.6 vjeçare,

·        Periudha e tretë deri në moshën 4-4.5 vjeçare (ndrrimi i dhëmbëve të qumështit),

·        Periudha e katërt mbi moshën 4.5 vjeçare.

Dalja e dhëmbëve në bagëti të imëta bëhet nga mosha dy deri në gjashtë javore, kjo është periudha e parë e moshës. Periudha e dytë vijon deri në moshën 1.4-1.6 vjeçare e cila përfundon me ndrrimin e çiftit të parë të dhëmbëve prerës.

Ndrrimi dhëmbëve në dhenë dhe dhi bëhet si vijon:

·        çifti i parë ndrrohet në moshën 1.4-1.6 vjeçare

·        çifti i dytë ndrrohet në moshën 2.0-2.5 vjeçare,

·        çifti i tretë ndrrohet në moshën 2.8-3.3 vjeçare,

·        çifti i katërt ndrrohet në moshën 4.0-4.5 vjeçare

Pas moshës 4.5 vjeçare, fillon konsumimi i dhëmbëve të përhershëm ku mbi bazën e saj përcaktohet mosha.

 

5.Mosha optimale e tufës së kafshëve në fermë

Përgjithësisht tek të gjitha kategorit e kafshëve shtëpiake (gjedhe, dele, dhi etj.), mosha mesatare e kafshëve në tufë duhet të jetë nga 2-5 vjeçare. Respektivisht rekomandohet që kur përfundon ndrrimi i plotë i dhëmbëve të përhershëm (në moshën 5-6 vjeçare), kafshët të nxjerrën nga prodhimi. Shkarkimi (nxjerrja e) i kafshëve nga tufa/prodhimi, duhet të bëhet me zëvendësimin e tyre nga gjeneratat e reja, të cilat duhet të futen në prodhim/riprodhim. Ky procesë i ripërtritjesë së tufës në fermë; njihet si: remont dhe ka rëndësi të jashtë-zakonshme, i cili duhet të bëhet bazuar në vlerësimin dhe seleksionimin e drejtë të krerëve/gjeneratave të reja.

 

VIII. Vlerësimi i kafshëve shtëpiake

Është proces i rëndësishëm në seleksionimin, i cili bëhet me qëllim të përzgjedhjesë së krerëve më të mirë për futje dhe rifutje në prodhim dhe riprodhim. Meqenëse ne kemi folur më herët për seleksionimin, tani vetëm duam t’i lidhëmi të dhënat teorike me praktikën e mirë që duhet të bëhet. Kështu në kuadër të vlersimit të kafshëve të rëndësishme janë:

·       Pedigrea ( të dhënat në librin amë/protokol), do të flasim për këtë;

·       Mosha e kafshëve për të cilin kemi folurë;

·       Konstitucioni/eksterieri dhe kondicioni , për të cilin do të flasim në këtë kapitull.

 

2.Konstitucioni i Kafshëve Shtëpiake

Me konstitucion nënkuptojm zhvillueshmërin trupore, madhësin e skeletit, lidhëshmërin e muskulaturës dhe ligamenteve etj. Nga këto që i përmendëm n’varët qëndrushmëria dhe fuqia fizike e kafshëve në ambient, rezistenca e tyre ndaj kushteve natyrore. Rezistenca dallon nga imuniteti sepse: ai është i lidhet me ndërtimin trupor dhe është jo-specifik, kurse imuniteti është i fituar dhe specifik. Rezistenca lidhet p.sh; me trashësin e lëkurës; kurse imuniteti lidhet me antitrupthat (proteina specifike mbrojtëse). Rezistenca është mbrojtje jo-specifike (lëkura e mbronë kafshën: ndaj të ftohtit, ndaj agjentëve fizik, kimik dhe mikrobiologjik etj). Imuniteti është dukuri specifike mbrojtëse ndaj sëmundjeve/infeksioneve; dhe fitohet: me vaksinim dhe me përballim të sëmundjeve/infeksioneve. Konstitucioni lidhet shumë me fuqin fizike, rezistencan, por natyrisht edhe me imuinitetin (pasiqë rezistenca dhe imuniteti ndërlidhen në mesë vete). Por sidoqoft konstitucioni lidhet edhe me prodhimtarin (orientimin prodhuesë), kondicionin etj. Konstitucioni (në gjedhe) mund të jetë:

·       Konstitucion i Vrazhdë: racat primitive, racat e pa fisnikruara, racat të cilat janë shfrytzuar për punë;

·       Konstitucioni Mishatak: racat mishatake për majmëri;

·       Konstitucioni Delikat: racat e fisnikruara qumështore etj.

Përcaktimi i konstitucionit bëhet lehët me shikim (vrojëtim) dhe me përshkrim trupor. Përshkrimi i detajuar trupor, përban atë që quhet përshkrimi dhe vlerësimi i eksterierit (pamjës).

Konstitucioni i Vrazhdë: koka e madhe, brirët e mdhenjë, qafa e trashë, pjesa e përparme e trupit më e zhvilluar, gjiri i pazhvilluara, i ckët dhe muskular.

Fig.37.Konstitucioni i Vrazhdë: Racat Primitive e Istrës dhe e Podolit.

Konstitucioni Mishatak: trupi i rrumbullakët, qafa e trashë dhe e shkurtë, këmbët e shkurta, skeleti i mbuluar me shtresa të mëdha muskulature etj.

          Fig.38.Konstitucioni mishatak: Raca Hereford.    Dhe Raca Sherole

 

.Konstitucioni Delikat: koka më e vogël, qafa e ngushtë dhe me rrudha, pjesa e pasme më e zhvilluar. Gjiri i zhvilluar, i gjerë, i thellë dhe alveolar.

Fig.39.Konstitucioni Delikat: Raca Hollshtaj-Frizis.

Konstitucioni përcaktohet me shikim dhe me përshkrimin trupor, i cili quhet përshkrim/vlerësim i eksterierit.

 

3. Përshkrimi trupor i kafshëve shtëpiake

Pamja e jashtëme e kafshës quhet eksterier, vlerësimi trupor i kafshës quhet vlerësim i eksterierit. Vlerësimi trupor i kafshëve shtëpiake, përkatsisht i pjesëve të tyre trupore bëhet zakonisht kur nuk kemi të dhëna të mjaftueshme (të pedigresë dhe të vlerës prodhuese dhe riprodhuese të kafshës). Në kuadër të vlerësimit trupor përfshihet:

·        Koka,

·        Qafa,

·        Xhidavi,

·        Shpina,

·        Beli

·        Ijet,

·        Gjoksi,

·        Barku,

·        Gjymtyrët,

·        Thundrat,

·        Gjiri.

Koka: bazuar në profilin të saj, lehtë mund të përcaktohet tipi i kafshës (konstitucioni dhe raca) sipas orientimit prodhuesë dhe shkallës së fisnikërisë. Shenjat përkatëse të tipit të kafshës, përkatësia racore, ndërtimi i skeletit, fisnikrisë, tipit të konstitucionit, pjekurisë, gjinisë dhe gjendjes shëndetësore, janë të lidhura edhe me formën dhe madhësin e kokës.

Qafa, si pjesë përbërëse e trupit, vlerësimi i saj ka rëndësi vecanrisht në gjedhëtari. Qafa mund të jetë më gjerësi dhe gjatësi të ndryshme, n’varësi nga raca në racë, nga shkalla e fisnikërisë dhe tipet e tyre sipas orientimit prodhuesë dhe sipas kohës së pjekurisë. Kështu që tek gjedhet sipas vlerësimit kemi dy tipe (forma) kafshësh. Tek racat e herëshme në pjekuri, të destinuara për majmëri (mish) qafa është e shkurt dhe e trash. Tek racat qumështore qafa është e gjatë, më e hollë dhe me rrudha karakteristike.

Xhidavia,është si vazhdim kaudal (në drejtim të bishtit) i qafës, si relevë i ngritur i cili hynë në regjionin e shpinës. Xhidavia është ajo pjesë, mbi shpatullat e këmbëve të para, e cila merret si pika ku bëhet matja e lartësisë së kafshës. Xhidavia vlerësohet në bazë të gjerësisë dhe lartësisë. Është e dëshirueshme të jetë e gjerë dhe e rrumbullakët. Në rastë se xhidavia është e ngushtë dhe më muskulaturë të dobët, atëherë ajo merret si karakteristik e padëshirushme e eksterierit (pamjës).

Shpina, është pjesë që vazhdon menjëherë pas xhidavisë. Ajo duhet të jetë e gjerë dhe sa ma e drejtë. Shpina e ulur apo e ngritur, merren si zhvillime, jo i rregullt (keqëformime) të eksterierit. Tek racat mishatake (për majmëri) shpina duhet të jetë sa ma e gjerë, ndërsa tek racat për qumësht ajo është e ngushtë dhe pa muskulatur të zhvilluar.

Beli, është pjesa nga unaza e fundit e shpinës deri në unazën e kryqzave Në racat mishatake është e dëshirueshme të jetë sa ma e gjerë dhe sa ma e gjatë, me muskulatur të zhvilluar (sepse aty gjendet mishi më cilësor).

Ijët, këtë pjesë e përbëjnë: kryqëzat dhe kombliku, ato janë pjesa më kaudale e trupit dhe ato marrin pjesë në formimin e rrënjës së bishtit. Ijët, sipas formës, mund të jenë: më shtrirje të ndryshme, e që varet nga pozita, gjatësia dhe gjerësia e komblikut.

Fig.40.Forma e Ijeve: figura e meseme shtrirja optimale me pjerrësi të leht (2-4 cm).

Gjoksi, përbëhet nga: unazat torakale të boshtit kurrizor, ashti i gjoksësi në pjesën ventral (të poshtme) dhe nga brinjët (eshtrat harkorë nga unazat e kurrizit deri tek ashti i gjoksit). Kjo struktur skeletore është e veshur me muskulaturën e gjoksit. Gjoksi është regjion i rëndësishëm, pasi struktura skeletore e lartë-cekur, krijon kavitetin (hapsirën) e gjoksit (torakale), ku vendosën organet jetësore: zemëra dhe mushkërit etj. Vecorit në të cilat vlerësohet gjoksi janë: Gjatësia, gjerësia dhe thellësia e tij.

Barku, është pjesa e poshtme, si vazhdim kaudal i gjoksit, në të cilën janë të vendosura organet e tretjes: para-stomaqet, stomaku i vërtet dhe zorrët etj. Barku mund të jetë i ngushtë dhe i lëshuar (tek racat primitive), i gjerë dhe jo i lëshuar dhe në vij të drejtë (i dëshirushem).

Gjymtyrët në kafshë janë katër: dy të përparme dhe dy të pasme. Ato duhet të jenë të fuqishme dhe me qëndrim të drejtë në hapsirë. Gjymtyrët e përparme, duhet të jenë në pozitë të rregullt, ku pesha e trupit mbështetet në të dya këmbët. Pozitat e jo rregullta mund të jenë: në formë të shkronjës o (të hapura), x (të kryqëzuara), të larguara njëra prej tjetrës. Gjymtyrët e pasme, duhet të jenë akoma më të fuqishme se të parat, pasi që në to mbështetet pjesa më e madhe e peshës trupore. Edhe tek këto këmbë kemi pozita jo të rregullta, në formë të shkronjës O, X etj.

Fig.41.Poziat e Këmbëve të pasme: pozicione jo të rregullta 1 dhe 2, pozicion i rregullt 3.

Thundrat, në to është e mbështetur e gjithë pasha trupore, prandaj ato duhen të jenë mjaft të fuqishme. Thundrat poashtu janë në kontakt me siperfaqen e tokës, me agjentë të ndryshëm lënduesë traumatik (me releve të ashpra toksore), me burime infeksionesh (bakterie dhe mikroorganizma të llojllojshëm), prandaj kujdesi ndaj thundrave duhet të jetë me fokus parësor. Fortësia e tyre varet nga tipi dhe raca e kafshës, konfiguracioni i terrenit, mënyra e mbajtjes etj. Përgjithësisht racat primitive kanë thundra më të forta, derisa ato të fisnikruara (qumështore) kanë problem me to, andaj nevojitet kontrolli dhe kujdesi i shtuar për to.

Fig.42.Vendosja e thundrave: kënd i ulët, i mesëm normal dhe i drejtë/vertikal.

Lëkura dhe qimja, poashtu vlerësohet në pikpamje elasticiteti, shkëlqimi etj. Përmes vlerësimit të lëkures dhe qimës bëhet përcaktimi i të shëndetit dhe i ushqyeshmërisë, i konstitucionit, por edhe përkatësisë racore dhe moshës etj. Kafsha e shëndosh dhe të ushqyera mirë kanë: lëkurë elastike dhe mesatarisht të trashë. Pamja e lëkurës dhe qimeve varet: si nga tipi dhe raca, ashtu edhe nga faktorët e jashtëm mjedisorë (ushqimi, klima, stina, gjatësia e ditës etj) .

Gjiri është: pjesa kryesore e kafshës (tek racat qumështore, gjiri është ajo që e bënë të arsyetushme ekonomikisht mbajtjen e kafshëve). Nga të gjitha pjesët e lart-përmendura është gjiri faktori kryesorë dhe më i rëndësishëm vlersuesë për rendimentin e qumështit. Sipas strukturës ndërtimore dallojm gjirin: alveolar (me parenkim shumë të zhvilluar) dhe muskular (me më pakë alveole, si njësi qumësht-formuse). Natyrisht se gjiri është e dëshirushme të jetë i zhvilluar dhe alveolarë. Format morfologjike të gjirit jenë: gjiri i cekët, i rrumbullakët dhe i ngritur. Forma më e dëshiruar e gjirit është gjiri i rrumbullakët. Thimthat janë zgjatime të jashtëme të gjirit. Në qendër të tyre është kanali i qumështit. Gjatësia e thimthave në varsi nga lloji, raca etj, sillet 5-10 cm.

 

4.Vlerësimi i kondicionit trupor të kafshët

Në vlerësimin e kafshëve shtëpiake moment i rëndësishem është vlerësimi i kondicionit të tyre fizik. Me kondicion nënkuptojm gjendje fiziko-fiziologjike e cila i bënë të qëndrushme dhe elastike organizmat e gjallë (në këtë rast kafshët) karshi kushteve të ndryshme mjedisore. Në ciklin e prodhimit, fermerët e kafshëve shtëpiake vecanrisht të atyre për prodhim e qumështit, duhet ta marrin parasysh kondicionin dhe vlerësimin e tij. Kondicioni është faktor i lidhurë me shëndetin, gjendjen e përgjithshme fizike dhe fiziologjike (konstitucionin dhe mirëqenien) dhe me aktivitetin prodhuesë. Në këtë rast gjithësesi është i rëndësishem vlerësimi i kondicioni, i cili vlerësim është subjektivë. Përgjithësisht kondicioni është:

·        Shkalla e zhvillueshmëris muskulare dhe

·        Shkalla e dhjamosjes (adopozes) në muskulatur, nënë-lëkur dhe përgjithësisht në organizëm.

Sa më pak të ketë përmbajtje dhjamore dhe sa më pak të jetë zhvillueshmëria e muskulaturës, në kafshë aq më i dobët vlerësohet kondicioni. Ndryshe sa më e zhvilluar muskulatura dhe sa më e dhjamosur kafsha, kondicioni vlerësohet më i lartë (sipas klasifikimit në pesë shkallë). Megjithatë, kjo vlenë vetëm për ripërytpsë (gjedhe, dhenë, dhi etj), por nëse flasim për grupe të tjera kafshësh, nocioni i kondicionit ndryshon.

përgjithësi kafshët me kondicion të dobët fizikisht janë më pak të qëndrueshme, lodhën fizikisht më shpejt, nuk mund të vrapojn (kuajt, qenët), nuk mund të shfrytzohen në punë për shkak të lodhjesë etj. Kondicioni i dobët reflekton negativisht edhe në potencialin prodhuesë dhe riprodhuesë; kështu që: e dëshirueshmë është, që kafshët të kenë një kondicion të mirë. Megjithatë edhe kafshët shumë të majme dhe të dhjamosura janë: të ngathëta, lodhën shpejt, kanë aftësi të ulëta riprodhuese etj. Kur flasim për kondicionin e përshtatshëm, duhet ta theksojm se, kjo është e n’varur: nga orientimi i prodhimtarisë dhe cikli prodhuesë dhe riprodhuesë. Kështu që në gjedhe dhe bagëti të imta; kondicioni vlerësohet: normal, kur kafshët nuk janë të dhjamosura shumë. Përgjithësisht kafshët e dhjamosura kanë një potencial më të ulët riprodhuesë (afshet janë më të dobëta, mund të mungojn, mundësit e ngordhjeve embrionale dhe komplikacioneve të barrës janë më evidente, poashtu edhe pjellja tek to është më e vështirë). Kafshët shumë të muskularizuara, kanë kërkesa ushqyese të larta, plotësimi i të cilave kërkon më tepër energji dhe protein; dhe që kjo nënkupton se natyrshëm kërkesat janë: më të larta edhe për vitamina, minerale dhe ujë etj. Kafshët e musukularizuara, për shkak të orientimit gjenetik (sepse kjo është e lidhur me gjenet), nuk japin rendiment prodhimtarie (qumështi) të kënaqëshme. Ato vlerat ushqyese që i marrin, i orientojn në rritje dhe zhvillim (nënë efektin hormonal). Përgjithsisht racat e kafshëve me prodhimtari të lartë qumështi janë: më të dobëta në muskulatur, kanë skelet më të hollë dhe kanë gjinjë të zhvilluarë dhe alveolarë. Ky tip i kafshëve shfrytzohet për prodhimtari qumështi dhe për këto raca ky zhvillueshmëri përfaqson kondicionin optimal.

 

4.2.Vlerësimi i Kondicionit në Kafshë shtëpiake

Vlerësimi i kondicionit bëhet me shikim dhe palpim. Palpimi bëhet në regjionin e gjoksit (brinjeve), komblikut, prekjen e majeve transverzale të unazave të shpinës dhe ijeve etj. Zakonisht në kafshë shtëpiake palpimi bëhet prapa brinjës së fundit dhe para ashtit ijor. Ky vlerësim konsiston në prekjen dhe vlerësimin e muskulaturës dhe depozitave dhjamore.

Fig.43.Palpimi i proceseve transverzale

 

Fig.44.Palpimi i proceseve spinale

Vlerësimi në bagëti bëhet me shkallëzim; në pesë shkallë:

·        Kondicioni i dobët- I;

·        Kondicioni relativisht i dobët- II;

·        Kondicioni mesatar - III dhe

·        Kondicioni i majëm- IV;

·        Kondicioni adipose- V;

Kondicionit dobët -I Proceset spinale- Spinous processes (majet e unazave) janë të të dukshme dhe të mprehta. Muskulatura përgjithësisht dobët e zhvilluar. Kafshët janë kashektike,vrehen brinjët dhe mund të numërohen nga distance .

Fig.45.kondicioni i dobët-I

Kondicioni realtivisht i dobët-II Proceset spinale (majet e unazave) janë të poashtu të dukshme. Indet muskulare në pjesën e ijëve janë të zhvilluara, dhe të mbuluar më një shtresë të hollë dhjamore (yndyre). Proceset transversal janë më të lëmuara dhe deri diku të rrumbullakët. Me ndrydhje të lehtë me dorë, mund të preken strukturat transverzale eshtrore (unazat).

Fig.46.kondicioni relativisht i dobët - II

Kondicionit mesatarë- III Proceset spinale (majet e unazave) janë të lëmuara, të rrumbullakëta dhe ndarjet (proceset) transversale mund të ndihen vetëm më shtypje individuale të tyre. Trekëndshi është i mbushur relativisht mirë me indë muskulorë.

Fig.47.Kondicioni mesatarë -III

Kondicionit i majëm-IV Proceset spinale (majet e unazave) mund të vërehen vetëm më shtypje të fortë të dorës. Ndërsa ndarjet transverzale nuk mund të ndihen fare. Trekëndëshi është i mbuluar më masë të trashë të indit dhjamor.

Fig.48.Kondicioni i majëm -IV

 

Kondicionit adipozë-V Proceset spinale nuk mund të vrehen . Ka një masë të madhe dhjamore që pengon palpimin e proceseve spinale dhe transverzale. Trekëndëshi është i mbuluar më shtresa të trasha dhjami.

49.Kondicioni adipozë (i dhjamosur) -V

 

5.Përfundim

Vlerësimi i Kafshëve shtëpiake është njëri ndër hapat parësor, në krijimin e tufës së krerëve të shëndetshëm, me potencial prodhuesë të lartë në fermë. Ndryshe nëse vlervsimit të kafshëve nuk i kushtohet rëndësi , atëher edhe seleksionimi nuk do të bëhet siq duhet dhe kështu në mënyrë zingjirore, kjo do të reflektoj në tufë si në pikëpamje shëndetsore dhe mirëqenie ashtu edhe në pikëpamje të prodhimit dhe riprodhimit. Prandaj duke i patur parasyshë këto, i lusim fermerët t’iu kushtojn vëmendje vlervsimit, pedigresë (librave amë) dhe seleksionimit

 

IX. Menagjimi në fermë

Në mënyrë që menagjimi i fermës të jetë i mirë, është e domosdoshme të kemi:

·        Regjistrimi dhe menagjimi i mirë i të dhënave,

·        Shfrytëzimi adekuat i dhënave në aktivitetin blegëtoral

·        Konsultim me personalin (ekipën dhe ekspertët) e përgatitur dhe të përkushtuar.

 

2.Regjistrimi dhe monitorimi në fermë

Për ta bërë monitorimin, duhet të kemi një sistem të dhënash, të sakta dhe profesionale në mënyrën e marrjesë por dhe të ruajtjesë. Të dhënat përveq se duhet të jenë të sakta, ato duhet të jenë të ruajtura dhe lehët të verifikushme. Sot për qëllime të tilla, është arritur përparim i lartë teknologjikë, ku kemi kompjuter dhe programe softverike të përshtatshme për qëllime të tilla. Të dhënat ku kafsha regjistrohet dhe pastaj me to fillon historiku i saj: në pikëpamje prodhuese, riprodhuese dhe shëndetsore përbën atë që quhet: “Libëri amë”, “Protokoli i Kafshëve” etj.

·       Në libërin amë, kafsha regjistrohet me një numër serik.

·       Ky numër serik është pjesë e shënjimit, identifikimit të kafshës.

Për krijimin e të dhënave, me të cilat pastaj menagjohet ferma shfrytzohen programet softverike .

 

2.2.Shënjimi (matrikulimi) i kafshëve shtëpiake

Shënjimi i kafshëve shtëpiake ka të bëj më identifikimin respektivisht vënien e numërit identifikues në pjesë të caktuara të trupit të saj, për ta bërë të mundur më lehtë identifikimin dhe regjistrimin në libërin amë të evidencës. Kjo na mundëson vëzhgimin më të mirë të rritjes dhe zhvillimit, si dhe të vlerësimit prodhimtarisë të secilit kre në tufë në mënyrë të vaçant. Shënjimi bëhet: në ditët e para, pas pjelljes së të rinjve (viçi, qengji, edhi etj.). Me rastin e shënjimit është e rëndësishme që ajo të bëhet në mënyrë të përshtatshme, e cila nënkupton:

·       Të mos i shkaktojn pengesa kafshës në lëvizje dhe të ushqyerit,

·       Të mos e cënojn aspak pamjen e bukur të kafshës,

·       Të mund të lexohen e lehët,

·       Të jenë të lira.

Shënjimi mund të bëhet në mënyra të ndryshme, por në praktik më së shumti përdoren këto mënyra:

·       Shënjimi më prerje apo me lata,

·       Shënjimi më tatuazh,

·       Shënjimi më djegien në lëkurë dhe

·       Shënjimi më shenja të metalit apo të plastikes

Metoda e cila përdoret më së shumti sot në botë, por dhe tek ne; është: metoda e matrikulimit më shenja të plastikës. Metoda e shënjimit të tillë është e lirë dhe e përshtatshme. Me ketë metodë mund të shënohen pothuajse të gjitha llojet e kafshëve shtëpiake dhe kjo bëhet ashtu që një numër serik, në një shenjë plastike shënon kafshën, mandej me atë numër serik, regjistrohet kafsha në libërin amë. Zakonisht një shënjim i tillë bëhet:

·       Në lapërën veshit (në gjedhe, delet, dhi etj.) dhe

·       Në krahë (në zogjë).

E metë e kësaj metode është së këto shenja megjithatë mund edhe të bien, një problem i tillë është vrejtur tek derrat.

 

3.Mbajtja e evidencës në fermë

Pronari i fermës, mirë do të ishte të fokusohet më shumë në këtë hallkë, e cila e orienton drejt suksesit, duke i dhënë pasqyrë të gjendjesë siq: është dhe siq ka qenë. Fermeri bazuar në të dhëna konkrete (faktike, numerike dhe statistikore) pastaj mund të bëj: planifikim dhe t’i përcakton objektivat e sakt për të ardhmën. Evidenca në fermë përfshin:

·        Evidencën profesionale (librat amë) dhe

·        Evidencën afariste dhe financiare: (shpenzimet, shitja dhe hyrja dalja).

Ekzistojn programe softverike (kompjuterike), për çëllime të tilla; p.sh:Exceli.

 

3.1.Evidentimi në Librat amë:

Kafshët me numërin serik, të shënuara (matrikuluara),ashtu siç treguam më lartë regjistrohen në librin amë. Pastaj në këtë libër shënohen të dhënat e përgjithshme dhe shumë të rëndsishme. Shënohet: datëlindja, prejardhja (p.sh: nënë me numër matrikuli “x” është ajo e cila e ka lindur kafshën me numër matrikuli “y”). Libri amë mundëson lehët: përcjelljen e karrierës riprodhuese dhe prodhuese të kafshës.

 

3.2.Evidenca fianaciare dhe Afariste

Ferma është një ndërmarrje afariste, e ngjajshme me ndërmarrjet e tjera në sektore të tjera ekonomike. Nisur nga kjo edhe për fermën janë të domosdoshme librat e aktivitetit afaristë; të cilat janë:

·        Libri i Shpenzimeve,

·        Libri i Shitjesë,

·        Libri i hyrje -daljës.

Këto libra janë edhe obligim ligjorë, të cilat rrjedhin nga politikat fiskale të shtetit, por sidoqoft, këto libra janë pasqyrë orientuese për një biznesë të suksesëshëm. Pa dashur të zgjerohem, për një fermë të madhe dhe profitabile, mirë do të ishte të angazhohej një kontabilist për aspektet financiare. Por në fermat e vogla dhe të mesëme menagjimi dhe kontabiliteti mund të bëhet nga vetë pronari (me ndimën e programeve kompjuterike).

 

 X.Rëndësia e të Ushqyerit të Kafshëve

Shkenca e “T'ushqyerit të kafshëve shtëpiake” merret me hulumtimin e raportit në mes të ushqimit si burim i lëndëve ushqyese për kafshë dhe gjendjes së tyre fiziologjike, resektivisht përbërjes biokimike si  dhe deficiencave të krijuara gjatë aktivitetit  të tyre jetësor. 

Kjo shkencë merret me studimin e përbërjes kimike të organizmit të bimëve dhe kafshëve,përcaktimin e karakterit të lëndëve ushqyese dhe të kërkesave të kafshëve me këto lëndë, studion fiziologjinë e tretjes, normimin e ushqimit dhe baras-peshimit të  kërkesave me lëndë ushqyese. 

Ushqimin për kafshë e përbejnë lëndët organike dhe inorganike me origjinë bimore dhe shtazore,si dhe shtesat, të njohura si premikse (materiet minerale, vitaminat, materiet sintetike dhe kombinimet e tyre) etj. 

Të gjitha këto përdorën për të ushqyerit e kafshëve nga të cilat me tretje lirohen dhe absorbohen lëndët ushqyese të nevojshme për mirëmbajtje, riprodhim si dhe për prodhimin e produkteve blegtorale siq janë: qumështi, vezët, mishi, leshi etj.

 Lëndët ushqyese janë përbërës të ushqimit të cilat shërbejnë për sigurimin e kërkesave fiziologjike apo metabolike në kafshë.

 Në kuader të  lëndëve ushqyese futën: proteinat, yndyrat, karbohidratet, minerale, vitaminat dhe uji. 

Lëndë ushqyese ndahen në dy grupe: lënd ushqyese të tretshme dhe të patretshme.

Lëndët ushqyese të tretshme janë ato lëndë që tretën dhe thithen dhe pastaj mund të shndërrohen prej lëndëve të ushqimit në lëndë përbërëse të organizmit të kafshëve (e që kjo n'varet nga faktorët e brendshëm gjenetik dhe që rregullohet nga hormonet). 

Ushqimi i marrë, gjatë 24 orëve, për plotësimin e kërkesave  ditore fiziologjike quhet: Racion.

 Racioni i balancuar ditor paraqet racionin në të cilin lëndët ushqyese gjenden në raport të drejt me kërkesat fiziologjike të kafshëve dhe në sasi të mjaftushme për   plotësimin e të gjitha kërkesave në kafshë shtëpiake. 

 

 

2.Përbërja kimike e organizmit të Kafshëve dhe bimëve 

 Të ushqyerit e kafshëve përbën në vete procese mjaftë të ndërlikuara  fiziologjike dhe biokimike.

Procesi i të ushqyerit përfshin: marrjen e ushqimit, përtypjen, njomjen me pshtymë, tretjen mikrobiologjike apo ruminale (në ripërtypsë), tretjen kimike  në stomak  dhe në zorrë, dhe pastaj thithjen e ushqimit.

Gjatë këtyre proceseve bëhet transformimi i lëndëve ushqyese në përbërës të organizmit të kafshëve. Për këtë shkak rëndësi të veçanta ka njohja e përbërjes kimike të organizmi të kafshëve dhe përbërja kimike e bimëve. 

Organizmi bimor është burimi kryesor i lëndëve ushqyese për organizmin shtazorë dhe për ushqimin e kafshëve shtëpiake.

 Në këtë mënyrë me anë të ushqimit bimor sigurohen  pothuajse  të  gjitha lëndët ushqyese të nevojshme për ndërtimin e organizmit të kafshëve dhe për funksionalizimin biologjik (fiziologjik dhe biokimik) të tyre.

 Siq dihet nga biologjia: procesi i fotosintezës paraqet procesin kryesor  esencial për sintetizimin e lëndëve organike  e të cilat përdorën  edhe si burimi kryesor i lëndëve ushqyese për organizmat shtazorë bimë-ngrënës dhe burim i energjisë për jetën në tokë. 

Megjithat bimët janë edhe burim i rëndësishem i mineraleve, ujit etj. 

Megjithat kërkesat kryesore për ujë organizmat shtazorë i plotësojn përmes pirjes, poashtu një  pjesë të  rëndësishme të kërkesave për minerale sigurohen përmes ujit.

 

 

 

3.Përbërja kimike e bimëve dhe ushqimit bimor

Përbërja kimike e organizmit bimor dhe e  ushqimit me  origjinë bimore,  n'varet nga disa faktor: lloji i bimës, fenofaza e zhvillimit, pjesa e bimës, kushtet e zhvillimit të sajë kushtet klimatike, tokësore.

Nga teknologjia e aplikuar gjatë kultivimit të bimës dhe përpunimit të sa pastaj, n'varet  shumë edhe kuaiteti dhe përqindja e proteinave, mineraleve dhe vitaminave që i disponon pastaj ushqimi  me origjinë bimore.  

 

 

3.2.Përbërsit kryesor në bimë dhe në ushqimin bimorë

Uji - është përbërësi kryesor i organizmit bimor dhe natyrisht edhe i ushqimit me origjin bimore. Tek disa bimë uji mundë gjendet në sasi deri në  90 % e masës së  përgjithshme të tyre ( kungulli, pangjari, gjethet e panxha-sheqerit etj).

Megjithat në shumicën e bimëve të gjelbrta sasia e ujit sillet  60-80%( jonxha e gjelbër, tërfili, bari i gjelbër, kolza, lakra foragjere) etj. 

Bimët e thata voluminoze varësisht nga teknologjia përgatitjes përbëjnë 10-20 % ujë (sana, kashta, talla, rriskat e terura të panxha-sheqerit etj.). 

Sasia e ujit në bimë  n'varet nga fenofaza e zhvillimi të bimës, me rritjen e moshës së bimës zvogëlohet sasia e ujit, në përbërjen  e saj.

Ushqimet e koncentruar varësisht nga mënyra përgatitjes së tyre përbëjnë 10-25 % ujë. 

Uji është përbërsë i rëndësishëm si në organizma bimorë ashtu edhe në ata shtazorë, andaj përqindja e lartë e ujit në bimë është  faktorë shumë i rëndësishëm.

Karbohidratet - Përbërësi i dytë më i rëndësishëm i organizmit bimorë, pas ujit  janë karbohidratet. 

Varësisht nga lloji i bimës përqindja e karbohidrateve  në bimë sillet prej 30 -65 0%. Karbohidratet në organizmin bimor gjinden në dy forma;

·        Në formë të celulozës e cila gjendet në pjesën e fortë të bimës (ushqimet voluminoze sanë kashtë) etj,

·        Në formë të amidonit ose lëndëve ekstrahuese jo azotike (MEjoN) në ushqimet e koncentruar ose në drithëra kokërr (misër, grurë, elb,tërshëra etj.).

Një pjesë e karbohidrateve në bimë gjendët në formë të sheqerit të rëndomt apo saharozes (panxhar i sheqerit dhe pangjari foragjer). 

 

Proteinat - në bimë gjenden kryesisht në pjesën aktive të bimës, respektivisht në  gjethe dhe në embrionin e bimës. 

Përbërja e proteinave n'varët nga dy faktor; lloji i bimës dhe fenofaza e zhvillimit të bimës. Në fazën fillestare të lulëzimit jonxha përmban deri 21% proteina ndërsa në fazën e fundit të lulëzimit niveli i proteinave bie në 12%.

Përqindje më të madhe të proteinave e përmbajnë bimët vajore (lule dielli, kolza, soja etj.)

 

Yndyrat apo Lipidet - në organizmin bimor gjendët në nivel më të ulët se në organizmin shtazor,kjo gjendet në pjesën aktive të bimës në farë dhe gjethe. Në bimët vajore, të cilat kanë sasi më të lartë yndyre, në to  sasia e yndyrës sillet prej 16-40% dhe në këto bimë energjia sigurohet nga yndyra.

 

Vitaminat - Bimët përmbajnë gjithashtu  edhe vitamina. Ato më së shumti janë të pasura me provitamin A  apo me beta karotinë.

Përndryshe në bimë gendet edhe vitamina C, acidet yndyrore esenciae (Vitamina F), E etj.

 

Lëndët minerale - Në krahasim me organizmat shtazor organizmat bimor përmbajnë sasia më të vogla të mineraleve,dhe ato kryesisht janë të vendosura në pjesën aktive të bimës, posaçërisht në gjethe.

 

 

3.3.Përbërja kimike e organizmit të kafshëve 

Përbërja e organizmit të kafshëve varet nga:lloji i kafshës,kategoria, drejtimi i prodhimtarisë dhe nga mënyra e të ushqyerit.

 

Uji - Sasia e ujit në organizmin e kafshëve n'varët nga lloji kategoria dhe mënyra e të ushqyerit, sasia e ujit në organizmin e kafshëve sillet prej 45-75%.

Embrioni i viçit menjëherë pas formimit përmban mbi 95% ujë,viçi i porsalindur përmban diku 75% ujë, ndërsa te viçat në moshë 5-6 muaj sasia e ujit zvogëlohet në 67-70%,kurse te gjedhi i rritur sasia e ujit tregon variacione prej 45-60%. Zvogëlimi i sasisë së ujit në organizmin e kafshëve vjen me rritjen e moshës për arsye të rritjes së yndyrës në organizmin shtazorë. Ekziston korrelacion negativ në mesë të sasisë së ujit dhe të yndyrës në organizmin e kafshëvem që d.m.th se sa më tepër të ketë yndyrë organizmi aq më pak ka ujë. 

 

Proteinat -janë përbërës mjaft stabil në organizmin e kafshëve ,sasia e proteinave më shumë n'varet nga lloji i kafshëve se sa nga elementet tjera.

Përndryshe proteniat janë përbërsit kryesor struktural, dhe funksional në organizëm. Materiali gjenetik apo ADN-ja është e organizuar në formën e proteinave të përbëra të quajtura: nukleo-proteide, poashtu edhe të gjitha enzimet dhe hormonet kanë natyrë proteinike. pastaj proteinat e tjera siq janë: mioglobina në muskuj,  hemoglobina në gjakë, kolagjeni dhe elastina në tendine dhe ligamente, e kështu me radhë janë përbërsit kyq që përcaktojn strukturen e indeve që i përmbajn dhe që përcaktojn fiziologjin e organeve dhe indeve në organizëm.

 

Karbohidratet - në organizmin e kafshëve gjenden në sasia të vogla (deri 0,8%) dhe kryesisht gjenden në formë të glikogjenit dhe glukozës, dhe luajnë rol të rëndësishëm në këmbimin dhe ruajtjen  e energjisë në organizmin e kafshëve.

 

Vitaminat: edhe në kafshë vitaminat, ndonëse në sasira të vogla, janë përbërsë esencial biologjikë. Ato janë zakonisht pjesë pëbërse të enzimeve, në kuadër të pjesë së quajtur koenzime. Një koenzimë s'bashku me një apoenzimi e përbëjn molekulën e enzimës (molekul kjo me bazë proteinike).

Përndryshe enzimet janë bartës të rrugëve metabolike dhe biokimike në qelizë.

Në organizmat shtazorë, vitaminat janë faktorë me rëndësi biologjik.  Lidhur me rolin biologjik të tyre, sigurimin e tyre me ushqim do të flasim në mënyrë të veqant.

 

Yndyra - sasia e yndyrës në organizmin e kafshëve është shumë më e lartë se në organizmin bimorë. Yndyra rritët me rritjene moshës së kafshëve dhe kjo n'varët nga llojii kafshës,kategoria dhe mënyra e të ushqyerit. 

Kryesisht yndyra gjendet e deponuar në disa pjesë të organizmit dhe shërben si lëndë rezervë energjetike.

 

Lëndët minerale - në organizmin e kafshëve janë mjaft stabile, dhe kryesisht gjenden në sistemin skeletor. Roli i tyre është i rëndësishëm posaçërisht në kryerjene funksioneve metabolike. Lëndët minerale luajnë rol edhe në procesin e oksido-reduktimit ( hekuri - Fe), rreguimit të presionit osmotik (natriumi - Na, kaiumi- K), në përqushmërin e impuseve nervore, kuaguimin e gjakut, tonusin muskuar (Kalciumi - Ca, Magnezi - Mg, Mangani - Mn, Bakri - Cu)  etj.

 

 

3.4.Dallimet në mes të organizmit të kafshëve dhe bimëve

Dy dallimet kryesore  në pikpamje biokimike në mesë bimëve she kafshëje janë:

 

·       Lëndë strukturale në organizmin e kafshëve janë proteinat ndërsa në organizmin e bimëve lëndë strukturale është celuloza.

·       Lëndë rezervë energjetike te kafshët është yndyra ndërsa te bimët janë karbohidratet (MEjoN-i, amidoni, sheqeri).

Këto janë dy dallime esenciale, përndryshe dallimet biologjike në mesë bimëve dhe shtazëve natyrtisht  se janë të mëdha, por që megjithat nuk është qëllimi ynë të futemi në biologji, fiziologji, gjenetik e kështu më radhë.

Meqense qëllimi ynë është  vetëm të ofrojm një informacion të përgjithshëm hyrës, para se të sjellim  informacion lidhur me mënyren e të ushqyerit të kafshëve, mirëqenien e tyre, kultivimin e tyre sipas kategorive dhe llojit, këtë artikull po e përmbyllim këtu, në vijim, do të flasim për rolin e proteinave, karbohidrateve, lipideve, mineraleve, vitaminave; si dhe kërkesave fiziologjike në kafshë për to.

 

 

 

XI. Kërkesat për lëndë ushqyese

 

1.Kërkesat për mirëmbajtje të organizmit 

Kërkesat e kafshë për lëndë ushqyese  bazohen në kërkesat për mirëmbajtje të organizmit dhe për prodhimtari. 

Në lopë kërkesat  bazohen në prodhimtari të qumështit dhe për zhvillimin e viçit, ndërsate gjedhet e reja, të cilat nuk e kanë përfunduar rritjen, kërkesat bazohen vetëm në rritje. 

Është vështirë të ndahet kufiri në mes të kërkesave për mirëmbajtje dhe për prodhimtari të caktuar, por kjo ndarje është praktike kur kemi parasysh kërkesat për energji dhe proteina. Këtë ndarje të kërkesave është vështirë ta studiojmë, sepse kërkesat për mirëmbajtje të organizmit të kafshëve me prodhimtari të ndryshme nuk janë të njëjta; për shkak të dallimeve në proceset metabolike si pasojë e nivelit të prodhimtarisë.

 

1.2.Kërkesat sipas lëndëve Ushqyese

A.Kërkesat për  energji

Kërkesat energjetike për mirëmbajtje të organizmit në kafshë  më së shpeshti shprehen në formë të energjisë metabolike (EM), njësive të amidonit (NjA) dhe njësive ushqyese (NjU).  Megjithatë, më së shpeshti këto kërkesa shprehen në njësi të amidonit. 

Në kuaj kërkesat energjetike janë relativisht më të larta se në llojet e tjera, e lidhur me temperamentin, fuqin dhe qëndrushmërin e tyre.

 

B.Kërkesat për proteina 

Sigurimi i proteinave për mirëmbajtje të organizmit te kafshëve është i kushtëzuar nga kërkesat që të balancohet qarkullimi i lëndëve ushqyese tek kafshët.

Proteinat e marra duhet t’i sigurojnë,gjegjësisht plotësojnë të gjitha humbjet e domosdoshme të azotit me feces, urinë etj.

Nëse kafshëve u jepen sasira më të madhe të  proteinave, kafshët ato i shfrytëzojnë si burim të  energjisë, ndërsa përqindja e azotit në  urinë, në këtë rast  rritet, pasi që ai largohet me urinë.

Sinteza mikrobiologjike e proteinave në traktin digjestiv mundëson plotësimin e kërkesave me këto materie edhe nga lëndët azotike jo-proteinike, prandaj kjo lehtëson plotësimin e kërkesave të kafshëve me proteina.  Megjithat sa e rëndsishme është plotsimi i kërkesave me proteina, akoma më e rëndsishme është plotsimi i kërkesave me aminoacide esenciale (të cilat nuk sintetizohen dotë në organizëm) ndër të cilat numrohen: lizina, triptofani, histidina,  fenilalanina, Serina , vaina etj.

Ndërsa krahas aminoacideve esenciale, ekzistojn edhe një grup tjetër i aminoacideve të njohura si gjysmë-esenciale (të cilat sintetizohen pjesërisht nga organizmi) e të cilat janë: arginina, tirozina dhe cistina.

Aminoacidet  tjera të cilat nuk futën në listat esenciale dhe gjysmë-esenciale, janë: glicina, alanina, serina, aspargina,  acidi aspargjik,  gutamina dhe acidi gutamini. 

Fakti se aminoacidet klasifikohen në esenciale, jo-esenciale dhe gjysmë-esenciale nuk  nënkupton kjo se disa kanë rëndësi më pak biologjike karshi të tjerave.

Por kjo lidhet me aftësin metabolike të sintezës së disave në organizëm dhe me domosdoshmërin që përmes ushqimit të plotsohen kërkesat mjaftushëm për disa aminoacide të tjera.

Duke mos dashur të thellohemi  në kërkesat  biologjike për secilin aminoacid, duhet ta kemi parasysh se proteinat janë ndër lëndët ushqyese më të rëndsishme, pasi që edhe roli biologjik i tyre është parësor karshi lëndëve tjera organike përbërse të organizmave të gjallë.

Supozohet se kërkesat për proteina të tretshme te gjedhet janë 60 g/100 kg të masës trupore.

Në kuaj këto kërkesa janë relativisht më të ulta.

 

C.Kërkesat për Ujë

Kërkesat për ujë organizmi i plotëson përmes tri rrugëve  biologjike:

·        Me pirje, 

·        Përmes ushqimit, i cili përmban një sasi uji në përqindje dhe 

·        Përmes rrugëve metabolike (uji metabolik, çë krijohet në organizëm).

Megjithatë rruga kryesore e sigurimit të ujit mbetët pirja e tij.

Kërkesat për ujë janë në korelacion me këkesat për lëndët e tjera ushqyese.

Kërkesat për ujë pëveq nga ushqimi,n'varen edhe nga: kushtet klimatike, nga  prodhimtaria e qumështit e kështu me radhë.

Mendohet se për mirëmbajtje të organizmit (për lopët që nuk janë në laktacion dhe jo barrëse) nevojiten 3.5-5.5 l ujë/kg të lëndës së thatë të racionit, dhe kjo varet edhe nga temperatura e ambientit,  dhe stina; natyrisht shifrat ndryshojn: nga lloji në llojin tjetër të kafshë (por për kafshët shtëpake ato janë afërsisht të ngjajshme).

 

D.Kërkesat për vitamina dhe minerale 

Kërkesat për vitamina dhe minerale vështirë mund të ndahen në kërkesa për mirëmbajtje dhe për prodhimtari. Prandaj praktikohet që këto kërkesa të jepen si të përgjithshme.

Megjithatë, për t'i kuptuar më mirë këto kërkesa, në tabelën 5 janë paraqit kërkesat për disa vitamina dhe minerale për mirëmbajtje të organizmit të gjedhit të cilat janë dhënë në bazë të humbjeve endogjene.

 

Kërkesat për lëndë minerale dhe vitamina në kafshë shtëpiake për mirëmbajtje janë si vijon:

-Në gjedhe:

·        Për kalcium (Ca)  3.3-3.6 gram

·        Për fosfor  (P) 2.8-3.0 gram

·        Për magnezë (Mg) 1.5 gram

·        Për kalium (K) 3.8-4.2 gram

·        Për natrium (Na) 1.5-1.7 gram

·        Për klor (Cl) 3.9-4.1 gram

·        Për hekur (Fe) 157-163 miligram

·        Për mangan (Mn) 108-112 miligram

·        Për bakur (Cu) 15-17 miligram

·        Për zink (zn) 73-77 miligram

·        Për kobalt (Co) jo më tepër se 0.12 miligram

·        Për B-karotin 8000 mikrogram (burim i vitaminës A

·        Për vitamin A jo më tepër se 16 mikrogram

·        Për vitamin D e shprehur në njësi internacionale (NI) 600-1000 NI

·        Për vitamin E e shprehur në miligram 15-25 miligram

-Edhe në dhenë dhe dhi, si ripërtyps kërkesat janë rrjedhimisht të ngjajshme si në gjedhe, ndonëse me disa diferenca  jo të mëdha, ato kërkesa zakonisht janë më të larta, në dele, për shkak të rritjes së vazhdueshme të leshit. Megjithat kur flasim për dhit, ato për shkak të karakteristikave specifike  digjistive sias llojit, duke filluar nga aparati i gojës dhe sidomos duke u ndalur në parastomaqe ato në kullosa ushqehen  edhe me gjethe dhe degë shkurresh duke e lehtsuar plotësimin e kërkesave biologjike.

Dhitë ndonëse t'ushqyerit e tyre është i ngjajshëm me ato të deleve,  zgjedhja e ushqimit ndryshon andaj  rrziku nga krijimi  i ndonjë mungese metabolike, me pasoja biologjike,  blegëtorale dhe klinike është më i  ultë, se sa në dele.

-Në kuaj:

·        Kërkesat për kalcium (Ca)  0.32-0.37 gram (pra dukshëm më ulta se në gjedhe)

·        Për fosfor  (P) 0.22-0.27 gram (pra dukshëm më të ulta se në gjedhe dhe kategori të tjera kafshësh),

·        Kërkesat për vitamin A janë dukshëm më të larta 100 00 - 150 00 Nj. I 

Në periudhat kur kuajt nuk riprodhohen, nuk punojn etj, kërkesat janë të ulëta, gjegjësisht duhet plotësuar vetëm kërkesat për mirëmbajtje (metabolike).

Përndryshe  të ushqyerit e tepërt i ka pasojat anësore shëndetsore, andaj fermeri apo  rritsi i kuajve duhet ta ketë parasysh këtë. Duke mos dashur të ju lodhim me shifra për kërkesat biologjike për të gjitha lëndët ushqyse në secilën: specie apo  kategori (sipas moshës, gjinisë ciklit prodhuesë), dëshirojm ta përmbyllim këtë shkrim, për të vijuar me përpilimin e racionit ushqyesë gjë për t'cilin do flasim në vijim dhe ku do i kuptojm edhe më mirë kërkesat biologjike.

 

 

2.Kërkesat prodhuese

Kërkesat prodhuese përfshin  kërkesat biologjike të cilat i ka një organizëm i gjallë (i kafshës), me të cilat krahas mirëqenies dhe shëndetit ajo jep edhe një rendiment prodhuesë optimal. Kërkesat prodhuese  janë vështir të ndahen nga kërkesat për mirëmbajtje, e kjo  ndarje ende edhe sot nuk është e mirëfillt.

Megjithat, një ndarje e tillë e kërkesave biologjike është duke u praktikuar në t'ushqyerit kryesisht për lëndët kryesore ushqyese: energji, proteine dhe ujë. Zakonisht kërkesat biologjike prodhuese janë nga 25-50% e kërkesave për mirëmbajtje (n'varsi nga: specia, mosha, raca etj). Kështu si shembull nëse një lopë ka kërkesa për të gjitha lëndët ushqyese të thatë ( pa përfshir ujin) rreth 1.8-2.3 Kg për 100 kg peshë trupore, atëher këto kërkesa  për një prodhimtari qumështi në kapacitete optimale do të jenë: 2.5-3.4 Kg.  Megjithat këto kërkesa janë variable dhe dallojn jo vetëm sipas specieve (llojit të kafshëve) por edhe sipas moshës, racës, klimës etj. Meqense vetë kërkesat për mirëmbajtje garantojn një prodhimtari minimale qumështi, n'varsi të racës; apo garantojn një  shtimë në peshë tek viçat dhe qingjat në rritje etj, atëher  ne po e përmbyllim këtë pjesë (shkrim) i cili do jetë në lidhëshmëri të ngusht me pjesën e tretë kur do flitet për racionin.

 

 Fig.50.Ushqimi dhe Potenciali prodhuesë

 

 

 

XII.Të ushqyerit e kafshëve ripërtypse dhe parimet e përgjithshme të përpilimit të racionit.

 

1.Racioni, përbërja dhe Karakteristikat e përgjithshme të tij

Racioni paraqet marrjen e ushqimit (të ushqyerit e kafshëve) brenda 24 orëve. Racionet për të ushqyerit e kafshëve duhet të përmbajnë koncentrimin e mjaftueshëm të lëndëve ushqyese varësisht nga lloji, kategoria dhe intensiteti i prodhimtarisë .

Këto kërkesa ndryshojnë siq ndryshon edhe: përbërja kimike e përbërësve të racionit, tretshmëria e tyre, mundësitë e konsumimit si dhe efektet e shfrytëzimit në të ushqyerit e kafshëve. Kjo e bënë më të vështirë propozimin dhe përpilimin e racioneve dhe shtron nevojën që këto racione të vërtetohen edhe në prodhimtari dhe sipas nevojës të harmonizohen ( përshtaten) me kushtet e caktuara të prodhimtarisë.

 Racionet në të ushqyerit e kafshëve duhet ti plotësojnë këto kushte: 

·        Duhet të jenë të bollshme sa i përket sasisë.

·        Duhet të jenë të balancuara mirë

·        Duhet të kenë shije dhe aromë të mirë

·        Të jenë të llojllojshme (kjo e bënë më të lehët plotësimin e të gjitha kërkesave biologjike)

·        Të jenë sa më të lira (ekonomikisht)

·        Të manipulohet lehtë me të (kur racioni është i llojllojshëm, edhe ky kritet përmbushet më lehët).

·        Të mos përmbajnë lëndë të dëmshme ose toksike

·        Me lehëtsi të plotësojë tërsisht kërkesat me lëndë ushqyese.

 

1.2.Sasia e ushqimit në racion

Kur themi se racioni duhet t'jetë i bollshëm në sasi natyriusht e kemi parasysh llojin dhe kategorin e kafshës si dhe kërkesat biologjike për të cilat kemi folurë në pjesën (kapitullin) para tij.

 Volumi i stomakut, gjegjësisht  tek ripërtypsit i parastomaqeve dhe sidomos i rumenit, duhet të mbushët mjaftushëm me ushqim.

Tejmbushja e tij nga masa ushqimore është shumë e dëmshme, por sigurisht edhe vetë mos mbushja e tij, i ka efektet ansore, patologjike për të cilat tani nuk do të flasim.  Megjithatë përveq ushqimit, në stomak, respektivisht parastomaqe shkonë edhe uji i pijshëm, i cili poashtu edhe ai është pjesë e  racionit ushqimorë, si njëra nga lëndët kryesore ushqyese.

 

1.3.Balancimi i racionit ushqimore

Balancimi i lëndëve ushqyese, duhet t'bëhet n'harmoni me kërkesat e lëndëve ushqimore për të cilat kemi folur në pjesën (kapitullin) e dytë.

Në kuadër të lëndëve ushqyese futën: lëndët  organike: proteinike, energjetike (karbohidratet dhe yndyrnat), vitaminoze, ineoorganike (uji, lëndët minerale të Ca, P, Na, K, Mg, Mn, S, Se, Fe, Cu, Pb, Zn, S  etj).

 

    Fig.51.Bilanci i racionit ushqyes

Balancimi i racionit ushqimore, (, roli i racionit ushqimorë në metabolizmin dhe shëndetin e kafshës).

 

       Fig.52. Ushqimi dhe Potenciali Prodhues

 

 

Balancimi i racionit ushqimore, (, roli i racionit ushqimorë në metabolizmin dhe shëndetin e kafshës).

 

 

1.4.Shija dhe aroma e ushqimit

Shija dhe aroma e ushqimit përfaqson njëren nga cilsit kryesore të tij. Kur ushqimi ka shije dhe arom natyrale ajo tregon: përbërjen fiziko-kimike të tij dhe linjën e përgatitjes dhe ruajtjes pa ndonjë gabim.  Njëkohësisht ushimi me shije dhe arom të rëndë nuk janë të dëshirushme për kafshët të cilat nuk i konsumojn por edhe kur i marrin ato reflektojn në shëndet mirëqenie dhe prodhim.  Andaj është shumë me rëndësi që ushqimi të përgatitet me kujdesë, njëkohsisht edhe ruajtja e ka peshën e tij.

 

Fig.53.Sana e ruajturë në mënyrën bashkohore e ruanë shijën dhe aromën e mirë natyrale

 

Fig.54.Sana e ruajturë në mënyrën tradicionale

 

sana e ruajtur në mënyrë tradicionale, shijën, aromën dhe pamjen i ka të ndryshuara në shkallë të ndryshëme

 

 

1.5.Racioni ushqimorë në kafshët shtëpiake

Duke qenë se në llojllojshmërin zoologjike ekziston një dallim relativisht i madhë në zhvillimin evulutivë dhe në mënyrën e jetës dhe të ushqyerit atëher edhe vetë kërkesat për lëndë ushqyese ndryshojn si dhe vetë kërkesat për sasira ushqimore janë të ndryshëme në mesë specieve.

Pavarsisht se kur flasim për kafshët shtëpiake atëher edhe dallimet fizio-biokimike dhe biologjike nuk janë edhe shumë të mëdha, megjithatë as ato nuk bëjn përjashtim nga një rregull i tillë i përgjithshëm.  Kështu që kur flasim për kafshët shtëpiake ato në bazë të ndërtimit të traktit digjistivë, në bazë të vetë kërkesave ushqyese dhe karakteristikave tjera kafshët shtëpiake ndahen:

·        Në mishëngrënse (qenët dhe macet),

·        Në barëngrënse (njëthundrakët dhe dythundrakët)

·        Në gjithqkangrënës dhe shpendët. Shpendët nuk futën në kuadër të gjitarëve, por përbëjn një klasë të veçant sistematike në zoologji.

 

Mishëngrënsit shtëpiak janë: qenët dhe macet. për të ushqyerit e tyre nuk do të flasim

Njëthundrakët janë: kuajët, mushka dhe gomari ato kanë ndërtim të ngjajshëm të traktit digjistivë dhe kërkesat ushqyese të tyre janë të ngjajshme, mirpo edhe për të uqyerit e tyre tani nuk do të flasim.  Dythundrakët: një karkateristik e veçant e tyre është rikthimi i masës ushqimore nga rumeni në gojë për ta përtyur përsëri (më mirë pas zbutjes në rumen). Në bazë të kësaj veçorie ato çuhen ripërtypsë.

Poashtu edhe ndërtimi i veçant i stomakut, i cili ndahët në katër dhoma është karakteristik e rëndësishme. Në bazë të ndërtimit të stomakut këto kafshë quhën edhe ruminant (rumeni dhoma e parë dhe më e madhe e stomakut).  Duke mos dashur të futemi në anatomin dhe fiziologji dëshirojm vetëm ti tregojm  pjesët e stomakit të ripërtypsit:

·        Rumeni (plënci)

·        Retikuli

·        Omazi 

·        Abomazi (i njohur si stomaku i vërtet).

Në kuadër të kafshëve ripërtypse futën: gjedhet, buallicat, delet, dhitë.

Pavarsisht ngjajshmërive të mëdha,do të flasim për veqorit e përgjithshme te të ushqyerit dhe do ta bëjm një elaborim të  racionit në mënyrë të përgjithshme për ripërtypsit, duke filluar nga gjedhet dhe natyrisht do i pikasim të dhënat e përgjithshme dhe  karakteristikat e tyre.

 

55.Sana, ushqim pa të cilin nuk bënë!

 

 

56.Ushqimet e ndryshëme të koncentruara

 

57.Himet e grurit (nënprodukt i bluarjes së tij!

 

1.6.Të ushqyerit e ripërtypsëve dhe racioni i ushqimit tek to

Ripërtypsit janë kafshë bimëngrënse dhe atë kryesisht  barëngrënse. Nga ky fakt, kuptohet se ushqimi bazikë i tyre është ushqimi voluminozë: bari i gjelbërt (kullosa), sana etj.

Ushqimet e koncentruara përdoren vetëm si ushqime plotësuese. Poashtu tek to mund të përdoren edhe ushqimet kokërr apo ushqimet e koncentruara.

Përgjithsisht në bazë të përbërjes së tij, racioni  në ripërtypsë ndahet:

·        Në racion bazikë (ushqimi voluminozë)

·        Në racionin plotësues (ushqimi i koncentruar dhe premikset).

·        Gjithashtu në bazë të sezonit/stinës, racioni ndahet:

·        Në racion verorë (ku kullosat janë të bollshme)

·        Në racion dimërorë (ku përdoret silazhi).

Një klasifikim i tillë ka një rëndësi sidomos në kategorit e kafshëve të destinuara për qumësht.

 

2. Të Ushqyerit e Gjedheve dhe vecorit e përgjithshme të racionit tek to

 

2.1. Racionet për gjedhe

Racioni në gjedhe duhet ti plotësoj kërkesat ushqyese që kanë ato. E kur flasim për kërkesat biologjike për lëndë ushqyese, ato i kemi elaboruar në pjesën paraprake (para këtij artikulliu). Megjithatë këto kërkesa dallojn n'varsi nga mosha, seksi (gjinia),  cikli prodhuesë, stina, kushtet klimatike etj.

Kështu që përpilimi i racionit ushqimor  sipas kategorisë nuk është edhe aq i lehët. Madje kërkesat  prodhuese ndryshojn nga  raca në racë.

Megjithatë ne për këkesat ushqyese kemi folur, andaj pa dashur ta zgjasim do të futemi në aspektet e përgjithshme te të ushqyerit e tyre dhe në pëpilimin e racionit. Ushqimet që përdoren për gjedhe janë:

·        Ushqimet voluminoze të gjelbërta; kullosa dhe livadhet

·        Ushqimet voluminoze të thata; sana e livadheve, sana e jongjës, sana e tërfilit,

·        Ushqimet voluminoze të lëngëta; silazhi dhe sanazhi,

·        Ushqimet e koncentruara; misëri, tërshëra, thekra, gruri, kolza, përzirjet e koncentruara të tyre etj.

·        Ushqimet e tjera: pangjari i sheqerit, karrota, nënproduktet e industris vajore (bërsia e lulediellit, bërsia e sojës), nënproduktet e industrisë së sheqerit (rriskat e terura të pangjasheqerit),  nënproduktet e industrisë së miellit (himet e grurit), shtesat minerale/premikset etj.

 

2.2.Të ushqyerit e viçave në rritje

Viçat e posalindur ushqehen  fillimisht vetëm me qumësht. Fillimisht ushqehen me kulloshtër, i cili është  qumështi i parë me një përbërje dukshëm më të pasur me lëndë ushqyese dhe poashtu edhe me   antitruptha të cilat në organizmin e viçit të posalindur krijojn një formë imuniteti pasivë (të dhuruar nga vetë  nëna). Tek viçat e posalindur  para-stomaqet (tri dhomat e para të stomakut), nuk janë të zhvilluara në pikpamje anatomo-fiziologjike dhe ushqimet bimore në këtë rast edhe ato voluminoze  janë të patretshme dhe si të tilla të pakonsumueshme.

Gradualisht me zhvillimin  e traktit digjistivë viçat gjithashtu mësohen me konsumimin edhe të këtyre ushqimeve dhe njëkohsisht fillojn edhe të pijn ujë.

Megjithatë ndarja nga thithja e këtyre viçave do të ishte e dëmshme për shëndetin e tyre, të paktën  deri në javën 12-13-të (muajin e tretë).

Viçat e tillë të qumështit shpeshë atakohen nga diare (barkqitje të ndryshme) me natyrë jo-infektive apo infektive e cila shpeshë lindë si rezultat i  thithjesë së një sasie të madhe dhe të pakontrolluar të qumështit (pasi që viçi, i cili nuk ka thithur një kohë të gjatë, është i uritur, sa që kur thithë, ai konsumon  më tepër se ç'duhet qumësht). Çë të parandalohet një problem (diare) e tillë rekomandohet që viçi të  thithë sa më shpesh mëmen, ose edhe të mbahet zgjidhurë (të thithë shpesh sipas dëshirës).

Skema e të ushqyerit të viçave me qumësht çë nga dita e parë është kështu:

·        Në ditën e parë viçi konsumon rreth 4 kg qumësht në 24 orë.

·        Në ditën e tretë-katërt viçi konsumon 5-7 kg qumësht.

·        Në javën e dytë  viçi konsumon rreth 10 kg qumësht,

·        Në javën e tretë ai konsumon rreth 12 kg qumësht

·        Në moshën një-dy muaj ai konsumon rreth 13 kg qumësht.

Nga muaji i dytë viçi fillon të marrë edhe sanë dhe ushqime voluminoze dhe nga kjo kohë, kërkesat në rritje në organizmin e vetë i plotëson edhe me ushqimin bimorë që konsumon ai gjithnjë e më tepër.  Viçi me qumësht duhet të ushqehet domosdoshmërisht të paktën për 6-8 javë, e më së miri është që qumështi të ju jepet  deri në moshën pesë muajshe.

 

 

58.Të ushqyerit e viçave në rritje

 

 

 

2.3.Të ushqyerit e viçave, pas shkputjes deri në një vjeçë dhe të ushqyerit e  mështjerrave dhe mëzetërve 

 Fillimisht ushqimi i parë për viçat e të gjitha kategorive është qumështi, pavarsisht racës dhe planifikim-destinimit të tyre në linjat prodhuese blegëtorale (për qumësht, mishë apo riprodhim etj). Pas ndërprerjes së dhënies së qumështit  në viçave, rumeni në atë kohë duhet të jetë i zhvilluar në atë masë sa  që viçat nga ushqimet bimore në tërësi t'i plotësojnë kërkesat me lëndë ushqyese.

Një zhvillim i tillë fiziologjik i traktit digjistivë arrihet në mesë javës së 10-12-të, mirpo ata  zakonisht nga java e gjashtë (janë në gjendje dhe) këto kategori krahas qumështit si ushqim kryesorë, fillojn të mësohen edhe me sanë, i cili deri në moshën 12-14-të javëshe duhet të bëhet kryesorë.

 Rëndësia e të ushqyerit të viçave në këtë periudhë është se, nëse nuk ushqehen në mënyrë të rregullt, atëherë vështirë mund të eliminohen pasojat në zhvillim.  Kështu si rrjedhoj e mos plotësimit të kërkesave me lëndë ushqyese nga qumështi në viça kemi: një zhvillimi të i dobët  të eksterierit dhe një ngecje në rritje. Për rrjedhoj kafshët e tilla do të kenë një   pjellshmëri më të ulurë por  edhe prodhimtaria tek to është më  e ulurë.

Të ushqyerit gjatë rritjes viçave duhet tu siguroj sasi të mjaftueshme të energjisë, proteinave, vitaminave, lëndëve minerale dhe lëndëve tjera të nevojshme për zhvillim normal, të cilat janë në rritje (e sa janë ato  tani për këtë nuk do të flasim).

Megjithat me shtimin ditorë në këto kategori, nënkuptohet edhe rritjen e sasisë së ushqimit në racion dhe të kërkesave për lëndë ushqyese në këto kafshë.  Shtimi ditor i masës trupore duhet të jetë në korrelacion me intensitetin e rritjes, dhe kjo vret nga raca e tyre.  Me një fjalë kafshët e destinuara për riprodhim (reproduksion) nuk duhet të  jenë mbipeshë (trashën) por as edhe nënpeshë (dobsohen).

Në gjedhëtarinë intensive zakonisht mështjerrat barrësohen në moshën 14-16 muajsh. Koha kur mështjerrat  mbarrsohen është koha që njihet si koha e futjesë në riprodhim apo koha e prekocitetit (pra futja në riprodhim është koha e insiminimit dhe jo koha e pjelljesë).Koha e futjes së gjedheve në riprodhim është e ndryshme në raca të ndryshme dhe kjo përcaktohet në bazë të zhvillimit të përgjithshëm dhe rritjes trupore.

Në shkurtimin e kohës së pjekurisë seksuale dhe në futjen më të hershme në riprodhim mund të ndikoj edhe ushqimi, zakonisht  racioni me vlerë më të madhe energjetike dhe i pasur me koncentrate ndikon në pjekurin më të hershme seksuale dhe në një zhvillim trupor më të shpejt (duke e bërë të mundur insiminimin/mbarsimin e tyre).  Kafshët që pjekën më herët futën më herët në riprodhim, e natyrisht me këtë nuk duhet nënkuptuar vetëm pjekurin seksuale dhe fiziologjike por edhe anatomike dhe trupore (gjë për të cilën tani nuk do të flasim).

Por megjithat, të ushqyerit e tepërt ndikon që ato të shtojn peshë dhe që indet trupore të deformohen pastaj  nga shtresat dhjamore.

Kjo lidhet me    kapacitetin gjenetikë, i cili e ka një kufi (n'varsi nga raca) dhe kur ushqimi në sasi dhe cilësi e tejkalon një kapacitet gjenetikë të tillë, atëher vie deri tek obeziteti (mbi-pesha) dhe shtresat dhjamore të tepërta.  E gjithë  kjo do të ndikoj negativisht edhe në pjellje, në kohën e shfrytëzimit të lopës, në prodhimin e qumështit si dhe në shfrytëzimin e ushqimit.

Nëse mështjerrat ushqehen me ushqime të pamjaftushëme dhe me me ushqimë të varfër me lëndë ushqyese, atëherë përveç se pjekuria seksuale do të vonohet, gjithashtu edhe  viçi çë do të lindë pastaj do të jetë i dobët dhe  jo vital, e poashtu edhe prodhimtaria e qumështit do të jetë më e vogël se ç'mund të jetë.  Për të mos e zgjatur, më tepër ushqimi me një fjalë ka një peshë jashtë-zakonisht të pakrahasueshme dhe të pa përshkueshme me fjalë në zhvillimin e drejtë fiziologjikë, në zhvillimin seksual dhe në shfrytzimin në maksimum të potencialit (kapacitetit) gjenetikë. Andaj bazuarë në gjithë këtë duhet ta dimë se: të ushqyerit e mështjerrave në riprodhim bazohet në ushqimin voluminoz.

Ky lloj ushqimi mundëson zhvillimin e organeve të tretjes,dhe është më i shëndetshëm  (i tretshëm dhe i pasurë me lënd ushqyese) dhe natyrisht më ekonomik. Si ushqim bazik përdoret sana cilësore e livadheve dhe e leguminozeve e cila plotësohet me sasi të vogla të silazhit cilësor.

E mund të perdorën edhe sasira  të panxharit përkatsisht të  rrepës së panxhar-sheqerit. Të ushqyerit fillon me një racion që nga mosha katër muajshe ai rritet vazhdimisht. Kështu që në moshën katër- pesë muajshe  viçave femra ju jepët në racion rrethë 1.5-2 kg sanë dhe kjo sasi rritet te mështjerrat e moshës 8-10 muajshe, në rreth 4 kg. Edhe silazhi në këtë moshë jepet në masë 1-2 kg.  Kjo sasi rritet paralelisht me rritjen trupore, ku në moshën 12-14 muajshe, atyre ju jepët deri në 8-9 kg sanë dhe po-ashtu deri në 8-10 kg silazhë.  Ushqimi i koncentruar në mështjerra duhet të jetë i kufizuarë, apo të jepët në sasi shumë të vogël. Në racion mund të shtohet një sasi koncentrati 400-500 gram në muajt e pestë-gjashtë, për tu rritur deri në 1.5 (3 në dema për trashje)  kg  deri në fundë.

Në të kundërten koncentrati ndikon në shtim të tepërt në peshë dhe në efekte të tjera anësore.

 

 

2.4.Të ushqyerit e mëzetërve (demave) për riprodhim

Kërkesat në lëndë ushqyese për demat në riprodhim janë më pak të studiuara krahasuar me kategoritë tjera të gjedheve.  

Megjithat, racioni më i mirë për to është: ai racion i cili nuk ndikonë as në trashjen as në dobësimin e tyre, por në rritjen paralele të tyre me moshën dhe sipasë racës.  Pas kalimit te fazës se të ushqyerit me qumësht, fillon faza e të ushqyerit me ushqime bimore.

Edhe në këto kategori, si tek mshtjerrat, ushqimi fillon të perdoret në sasi të vogël, paralelisht me qumështin nga muaji i dytë (nga java 6-10).

Natyrisht se kur flasim për këto kategori të cilat nuk  duhet të trashën ushqimi i koncentruar duhet të kufizohet dhe menjanohet.

Këto kategori ushqehen me kullosa gjatë verës dhe me sanë cilësore të livadheve, jongjës dhe leguminozave. Poashtu gjatë dimërit perdoret edhe silazhi.  Ushqimi i koncentruar nuk guxon ta kaloj 30-35 % të  masës së përgjithshme racionit ushqyesë, ndryshe do të vije deri tek mbipesha dhe krijimi i shtresave dhjamore në trupë.

 

 

2.5.Të ushqyerit e gjedheve për trashje (majmëri)

Në kuadër të gjedheve që mbahen për trashje futën kryesisht  viçat meshkuj dhe demat, por megjithat  për një destinacion të tillë mund të  mbahen edhe mështjerrat dhe lopët.

Trashja konsiston në të ushqyerit me një racion i cili përveq se i plotëson këkresat për mirëmbajtje ofron edhe një rritje (shtimë) ditorë trupore (të indeve, kryesisht muskujve) në mënyrë konstante dhe permanente, në raport edhe me kapacitetin gjenetikë. Në  këtë kontekstë dhe në bazë të moshës kafshët që përdoren për trashje i ndajmë në:

·        Trashje të viçave,

·        Trashje të mështjerrave dhe mëzetërve dhe

·        Trashjen e gjedheve të rritur.

 

2.5.1.Trashja e viçave

Trashja e viçave karakterizohet me rritjen e masave indore, kryesisht me rritje të indit muskulor në bazë të intensitetit të rritjes, rriten edhe masat indore të tjera (siq është p.sh. dhjami). Për shfrytëzimin e kësaj mundësie kafshëve  duhet tu jepën ushqime cilësore, me të cilat përfitojm prodhimtari cilësore.  Mirëpo, gjatë rritjes ndryshon përbërja e trupit e kjo shihet nga të dhënat e prezantuara më poshtë:

Viçi me masë trupore prej  50-70 kg ka këtë  përbërja të përgjithshme biokimike në përqindje:

·        Ujë: 72%

·        Proteina: 20%

·        Yndyrna 2.6%

·        Hiri (minerale) 5.4%

Viçi me masë truore 100-120 kg  ka këtë përbërje të përgjithshme biokimike në përqindje:

·        Ujë: 68.5 %

·        Proteina: 19 %

·        Yndyrna 8.2%

·        Hiri (minerale) 4.3%

Viçi me masë trupore prej 150-170 kg ka këtë përbërje të përgjithshme biokimike në përqindje:

·        Ujë: 64.5 %

·        Proteina: 19.5 %

·        Yndyrna 12 %

·        Hiri (minerale) 4.0 %

Nga kjo shihet se me rritjen e masës  trupore (shtimin në peshë) tek  viçat, gjithashtu  rritet edhe  sasia e lëndës së thatë dhe e  yndyrës si dhe vlera energjetike e mishit.  Këto ndryshime të përbërjes kimike shërbejnë për përcaktimin e kërkesave për lëndë ushqyese,gjë për të cilat nuk do të flasim. Megjithatë duhet të ritheksojm se paralelisht me këto ndryshime në përbërjen kimike duhet të rritet vlera kalorike/energjetike e ushqimit si dhe vlera e lëndës së thatë.

Ndonëse, kërkesat e përgjithshme për lëndë ushqyese te kjo kategori rriten varësisht nga intensiteti i rritjes trupore (shtimi ditor), kjo gjë n'varet shumë nga potenciali gjenetikë (gjenoma) e natyrisht se në racat për majmëri kërkesat e tilla janë më të larta.

Rritja apo shtimi ditorë n'varsi nga raca (potenciali gjenetikë) dhe vetë racioni ushqyesë  varion nga:  1000-1600 g e ndonjëherë edhe deri 1700 g në ditë.  Përndryshe kur flasim për trashjen e viçave, në varsi nga mosha (kategoria e tyre) dhe vetë mënyra e të ushqyerit  kemi këto forma të trashjes së viçave:

·        Trashjen e viçave me qumësht dhe zëvëndsime të qumështit (prodhimi i mishit të bardhë),

·        Trashjen e viçave me qumësht dhe ushqime tjera, voluminoze,  plotësuese dhe

·        Trashjen e zgjatur të viçave.

Trashja e viçave me qumësht:  bëhet duke i ushqyer ata vetëm me qumësht apo edhe me zëvendsime (plotësime) të qumështit.

Për një trashje të tillë, zakonisht shfrytëzohen vetëm viçat e vegjël të posalindur, të cilët ushqehen vetëm me qumësht dhe zëvendsues të qumështit të lopës (mëmes) deri në moshën mbi tre muajshe.

Viçat e tillë në moshën tre-katër muaj, kanë një peshë mesatare prej rrethë 170 kg dhe mishin e kanë të bardhë,ndërsa për një trashje të tillë shpenzohen rrethë  600-700 kg qumësht, gjatë periudhës tre-katër mujore.

Trashja e viçave me qumësht dhe me ushqime të tjera voluminoze:  një trashje e tillë, fillon me një racion të përbër vetëm nga qumështi, për tu plotësuar në muajt e më vonshëm edhe me ushqime voluminoze të cilat rriten gradualisht dhe me kujdesë në racion (meqenëse një  rritje e menjëhershme do të ishte kundër-produktive).

Kjo trashje bazohet në të ushqyerit me: qumësht, koncentrat dhe sanë.  Zakonisht pjesmarrja e qumështit në racion zvoglohet gradualisht, i cili merrë pjesë në masën prej 300-450 kg, gjaët periudhës së trashjesë, ndërkoh që racioni ushqimor plotësohet me  koncentrat dhe sasi të vogla të sanës.

Një trashje e tillë vijon për rreth 3-4 muaj, duke rezultuar në fundë me një peshë trupore prej rreth 150-160 Kg.

Trashjen e zgjatur e viçave:  kjo trashje vijon të zgjasë deri në mbi pesë-gjashtë, respektivisht, shtatë muajë. Është një trashje (me racionin) më ekonomike dhe si e tillë ndonëse fillon me të ushqyerit me qumësht diku nga muaji i tretë fillon të predominojnë ushqimet e koncentruara dhe të sanës të cilat rriten vazhdimisht në mënyr graduale, deri në fund të trashjesë.  Në një trashje të tillë masa trupore në viça arrinë  nga 200-240 kg.  Shtimi ditorë, mesatarë  në këtë kategori të trashjesë është përllogaritur se është: 1.1-1.5 kg në ditë, n'varsi edhe nga raca (potenciali gjenetikë).

 

 

2.5.2.Trashje të mështjerrave dhe mëzetërve

Trashja e tillë vijon me një skem të njëjtë te të ushqyerit, ku sasia e ushqimit në racion ditorë dhe natyrisht edhe sasia e  ushqimit të koncentruar vijon të rritet.  Duke mos dashur të thellohemi më tepër në teori, dëshirojm  vetëm ta ritheksojm, se një trashje e  mzetërve deri në moshën një vjeçare  rezulton me një masë trupore prej rrethë 390-430 kg, n'varsi nga potenciali gjenetikë (raca) dhe racioni ushqimorë,i cili duhet të jetë: i pasurë me lëndë ushqyese, i mjaftueshëm në sasi dhe me një shkallë më të mirë të tretshmërisë.  Këto postulate vlejnë edhe për trashjen e mzetëve edhe mbi moshën një vjeqare dhe për trashjen e mështjerrave dhe lopëve, për të cilat kategori nuk do të flasim, meqenëse parimet bazë (postulatet) te të ushqyerit janë të ngjajshme dhe ku  përdoren po ato ushqime ( me diferenca sasiore, bazuar në vëllimin e tyre truporë dhe në kërkesat e tyre).

 

 

2.6.Të ushqyerit e lopëve për qumësht

 

2.6.1.Racioni për lopë

Racionet për lopë kryesisht përpilohen nga ushqimet voluminoze të cilësisë së mirë. Megjithatë për plotsëimin e të gjitha këkesave sidomos në minerale dhe vitamina por edhe në energji dhe proteina, tek racat  me potencial të lartë (gjenetikë) prodhuesë, në racion ushqyesë shtohen në masë të caktuarë edhe ushqime të koncentruara (kokërr) si dhe shtesa minerale. Të gjitha shtesat minerale të njohura si premikse dhe ushqimet e koncentruara duhet të jenë të përgatitura ashtu që raporti në mesë lëndëve  ushëqyese dhe pëqindja e tyre duhet të jetë baras-peshuarë (balancuarë).

Shikuar në shikim të përgjithshëm racioni ushqyesë që përfshin t'gjithë ushqimin në 24 orë edhe në lopë,  ndahet në dy pjesë: racioni bazikë dhe racioni plotësues. 

Racioni bazikë pëpilohet nga ushqimet voluminoz, të cilat janë ushqime bazike për ripëtypsë. Racioni plotëues pëpilohet nga ushqimet e koncentruara dhe nga shtesat minerale  dhe vitaminoze (premikset).

Ndonëse ushqimet plotësuese janë shumë të rëndësishme megjithatë, nëse racioni bazik është cilësor, atëherë mund të arrihet prodhimtari më e madhe e qumështit (n'varsi nga raca dhe këkesat specifike të tyre). 

Ndërkaq, në raste kur racioni bazikë nuk është cilësor, ai duhet të plotësohet me sasi të nevojshme të ushqimit të koncentruar, në mënyrë të domosdoshme. Zakonisht ushqimi bazikë i plotëson kërkesat për mirëmbajtje si dhe  një pjesë e kërkesave prodhuese.

Megjithatë pa ushqime të koncentruara, racat prodhuese të qumështit, nuk e japin rendimentin maksimalë të bazuar në potencialin gjenetikë.

Racionet me të cilat ushqehen lopët duhet të jenë:

·        Në sasi të mjaftueshme,

·        Mirë të balancuara në pikëpamje të lëndëve ushqyese,

·        I shijshme ashtu që kafshët në tërësi t'i konsumojnë,

·        Të jetë i  llojllojshëm,  pasi kështu më lehët edhe i plotëson këkesat biologjike (bazuarë në pëbërjen kimike dhe në tretshmëin e tyre)

·        Voluminozë dhe laksativë (duhet të predominojn ushqimet voluminoze dhe duhet të ketë shkallë të mirë të tretshmëisë).

·        Por gjithashtu ushqimi si përbësë i racionit duhet tëjetë sa  më ekonomike.

·        E mbi të gjitha nuk guxon të pëmbaj substanca toksike.

Të gjitha këto parakushte nuk mund të plotësohen vetëm nga një ushqim, prandaj në racion duhet të jepen më shumë lloje të ushqimeve.

E ndërsa bazuar në këtë të ushqyerit e lopëve (sikurse edhe në kategori të tjera ndahet në faza, respektivisht në lopë qumështore të ushqyerit e ndajmë në katër faza:

 

·        Faza filllestare (java e parë e lehonisë),  gjatë së cilës  lopët japin kulloshtër, ato ushqehen: me një racion dietikë, i përfaqsuar nga sana, ndërsa rritja e vlerës ushqyese e posaqrisht energjetike e racionit bëhet në mënyrë graduale nga java e dytë e laktacionit.

·        Faza e startimit të laktacionit, deri në kulmin e tij (në muajin e tretë-katërt), vlera ushqyese në racion, rritet gradualisht paralelisht me  rritjen e rendimentit prodhuesë me të cilën përgjigjët kafsha

·        Faza e të ushqyerit  në laktacion deri në tharje (nga muaji i tretë-katërt), në këtë periudhë, ndërpritet rritja e vlerës energjetike në racion, shtimi i vazhduar i ushqimit të koncentruar suspendohet, madje fillon të paksohet sidomos nga dita 180-200-të e laktacionit, me qëllim që t'parandalohet dhjamosja.

·        Faza e tharjesë, vlera energjetike e racionit ndonëse duhet të jetë e ulurë, gjithësesi duhet kushtuar kujdesë kërkesave në minerale dhe vitamina që kanë ato.

Kurse për sa i përket kostosë së ushqimit, ai në  shpenzimet e përgjithshme në rritjen dhe kultivimin e lopëve qumështore, me anë të kalkulimeve është  konstatuar se ushqimi merrë pjesë me rrethë 70% në kuadër të tyre.

Të ushqyerit e bazuarë në kërkesat për lëndë ushqyese është: atëher kur racioni ushqimorë pa pjesëmarrjen e ujit ofron nga 2.7- 3.5 kg lëndë të thatë për 100 kg masë trupore (n'varsi nga cikli prodhuesë,  përkatsisht nëse lopa është në  kulmin e laktacionit dhe n'varsi nga potenciali prodhuesë sipas racës), shih  fazat e të ushqyerit.  E kur flasim në lëndën e thatë, nuk e përjashtojm vetëm ujin e pijshëm , por edhe lagështin në përqindje që ka ushqimi. E duke e patur parasyshë këtë mund ta kuptojm më lehët se sa duhet rritur sasia e ushqimit në një lopë në kulmin e laktacionit (në mesë  40-80 ditëve  të para  laktacionit). Zakonisht,  në racion duhet manipuluar kryesisht më tepër me ushqimin (racionin) plotësues, respektivisht me ushqimin e koncentruar, i cili duhet rritet nga 1-2 kg në 8-10 kg gradualisht duke e rritur çdo katër-pesë  ditë nga 1-2 kg, për aq ditë sa vijon të rritet rendimenti i dhënjës së qumështit në laktacion. Konsiderohet se për një kilogram qumësht (kilogrami është njësi fizike e masës, ndërsa litra është njësi e vëllimit),  duhet dhënë  plusë 500 gram koncentrat. Raporti në mesë racionit/ushqimit bazikë (voluminozë) dhe atij plotësuesë (të koncentruar) duhet të jetë 6:4 në favorë të ushqimit voluminozë apo racionit bazikë. Megjithatë në kulmin e laktacionit në individë me prodhimtari të lartë, mund që racioni ushqyesë mbi bazën e vlersimit të zooteknikut të ketë një të ushqyerë të atillë, ku ushqimi i koncentruar është në sasi gati se sa ushqimi voluminozë.

Ndonëse ushqimi i koncentruar është ushqim plotësuesë ai, nuk duhet ndërpritet plotësisht as në periudhën e tharjesë, i cili duhet të jepët në sasi të reduktuara 1-2 kg. ndërprerja duhet të bëhet vetëm në pesë-shtatë ditët e para të lehonisë, pas pjelljesë, kur kafsha është ende e ndjeshëme,  meqë  niveli i hormoneve është i lartë dhe poashtu trakti gjenitalë është tejet i lënduar.  Në javën  e parë të  lehonisë  lopët duhet të ushqehen kryesisht me sanë. Në bazë kritereve të cilat i pëmendëm, n'bazë te të cilave bëhet zgjedhja e ushimieve dhe përpilimi i racionit; racioni ushqimorë, n'varsi nga stina/sezoni  në lopë (sikurse edhe në kategori tjera të gjedheve apo në  kafshë të tjera) ndahet në:

·        Racionin verorë dhe

·        Racionin dimërorë.

Pë të mos e zgjatur në atë se ku qëndron dallimi në mes racionit gjatë verëse dhe racionit gjatë dimërit edhe në lopë, po japim racionet verore dhe dimërore.

 

2.6.2.Racioni verorë

 

Fig.59.Racioni verorë

 

Zgjedhja e ushqimeve kryesisht behët nga ushqimet të cilat mund t'i shfrytëzojnë gjedhet (kryesisht ato bimore).

Në racionin bazik futën ushqimet voluminoze, dhe ky racion i plotëson kërkesat për mirëmbajtje të organizmit dhe për prodhimin e 8-13 kg qumësht, varësisht nga potenciali gjenetikë dhe cilësia e racionit.  Ndërsa, racioni plotësues i cili përbëhet nga ushqimi i koncentruar i plotëson kërkesat për prodhimin e mbi 13 kg qumësht, respektivisht për prodhimin e rreth 20-30 Kg qumësht n'varsi nga potenciali gjenetikë (racorë).

Në kuadër të ushqimeve në të ushqyerit e lopëve gjatë verës futet, kullosa dhe bari i gjelbërt.

Kullosa është një hapsirë e gjerë fushe e mbuluar nga bari i gjelbërt, i cili nuk kositet dhe ku kafshët kullosin në të. Ushqimi voluminozë, përveq se është: i njomë dhe i pasur me përqindje të lartë të ujit, njëkohsisht përmbajtja e celulozës në të është më e vogël se në ushqime të thata dhe si të tilla janë edhe më laksative (të tretshëme).

Poashtu si ushqim, ofron  proteine dhe aminoacide  të freskëta, të cilat nuk janë: të ekspozuara për kohë të gjatë ndaj rrezatimeve ultraviolete, ndaj lagështisë dhe faktorëve të  tjerë dëmtues mjedisorë.

Poashtu kullosa në krahasim me të gjitha llojet e ushqimeve është ma e lira në pikpamje ekonomike, nga të gjitha ushqimet.

Për të mos e zgjatur më tepër preferojm të jemi më objektivë me fermerët me këto shembuj racionesh, për lopë me trupë mesatarë (500-600 kg):

Për një prodhimtari deri në  18 kg qumësht 

·        Jonxha e gjelbër 30 kg

·        Sana e livadheve 6 kg

·        Koncentrati 4 kg

Për një prodhimtari deri në 24 kg qumësht

§  Jonxha e gjelbër 45 kg

§  Sana e livadheve 4 kg

§  Koncentrati 4 kg

 

Për një  prodhimtari deri në  20 kg qumësht

• Jonxha e gjelbër 30 kg
• Bari i gjelbër 30kg
• Koncentrati 2.5 kg

Për një prodhimtari deri 20 kg qumësht

• Kullosa 60 kg
• Koncentrati 3 kg

Koncentrati duhet të përmban 1.16 NjU, 60-65 g proteina të tretshme si dhe sasi të nevojshme të lëndëve minerale dhe vitaminave.

 

2.6.3.Racioni dimëror

Përveq sanës që është njëri nga ushqimet voluminoze më të perdorura dhe më të këndshme për kafshët, i cili mund të perdorët edhe gjatë verës, futet edhe silazhi.  Silazhi është një formë e konzervimit të ushqimit të gjelbërt, për tu përdorur gjatë dimërit. Krahas silazhit gjithashtu në të ushqyerit e lopëve mund të përdoren edhe ushqime të tjera, që nga ato voluminoze deri tek nënproduktet e industrisë, siq janë përshembull: rriskat e terura të panxha-sheqerit. Meqenëse tani nuk e kemi për qëllim të flasim për  llojet e ushqimeve që mund të përdoren e as për silazhin dhe për  përparsit e tij, po futemi menjëher në shembujt e racioneve ushqimorem, siq mund të jenë:

Për një prodhimtari mbi  25 kg qumësht

§  Sana e livadheve 6 kg

§  Silazhi i misrit 20 kg

§  Bërsia e birrës 7 kg

§  Koncentrati 12 kg

Për një prodhimtari deri në  25 kg qumësht

§  Sana e livadheve 6 kg

§  Silazhi i misrit 20 kg

§  Bërsia e birrës 10 kg

§  Koncentrati 7 kg

Për një prodhimtari deri në  20 kg qumësht

§  Sana e livadheve 5 kg

§  Silazhi i misrit 15 kg

§  Bërsia e birrës 20 kg

§  Koncentrati 3 kg

Për një prodhimtari deri në  15 kg qumësht

§  Sana e livadheve 4 kg

§  Silazhi i misrit 15 kg

§  Bërsia e birrës 4 kg

§  Koncentrati 3 Kg

Për një prodhimtari deri në  15 kg qumësht

§  Sana e jonxhës 3 kg

§  Sana e livadheve 3 kg

§  Panxhari i kafshëve 30 kg

§  Koncentrat 6 kg

Për një prodhimtari deri në  10 kg qumësht

§  Sana e livadheve 4 kg

§  Silazhi i misrit 16 kg

§  Bërsia e birrës 5 kg

Për një prodhimtari deri në  10 kg qumësht, mund të jepet edhe një racion i tillë:

§  Sana e jonxhës 5 kg

§  Rriskat e p. sheq. 40 kg

§  Koncentrati 3 kg

Këto janë vetëm disa shembuj racionesh në lopë të racave dhe kryqzimeve (metistëve) dhe të shpërndara në vendin tonë, të cilat kanë një zhvillim trupor mesatarë  dhe që janë me masë trupore mesatar  500-600 kg.

 

 

3.Të Ushqyerit e Dhenëve dhe Vecorit e përgjithshme të racionit tek to

 Për informatat e përgjithshme mbi kërkesat ushqyese kemi folurë dhe poashtu e kemi bërë të qartë se edhe delet futën në kuadër të ripërtypsëve, e të cilat si të tilla kanë shumë ngjajshmëri me  gjedhet dhe dhitë (për të cilat nuk kemi folur ende).  Megjithatë kur flitet për delet janë dy karakteristika bazë të cilat duhet të patur parasyshë, ato janë:

§  Përmasat trupore dukshëm më të vogla se sa në gjedhe dhe

§  Trupi i mbuluar me leshë, për dallim nga gjedhet dhe dhitë.

Kur  përmendet përmasat trupore atëher kjo nënkupton se ato kanë mundësi  më të vogla për konsumim të sasive  ushqimore, këtë  gjë fermeri duhet ta ketë parasysh kur deleve u jepë ushqim (shembull kur u jepë ushqimin e koncentruar, ngase nga pakujdesit mund të kemi probleme të padëshirushme).  Megjithatë duke marrë parasysh, aktivitetin metabolik në tërsi dhe kërkesat ushqyese të tyre, mund të themi se  për kg masë të gjallë ato jo vetëm se nuk kanë kërkesa më të vogla ushqyese por mbase mund ti tejkalojn, ato kërkesa të cilat janë në gjedhe (në raca të caktuara, shembullë, i tejkalojnë kërkesat ushqyese të cilat i ka busha, e vendit)

Trupi i mbuluar me leshë: kur flitet për delet, leshi i tyre është një prej elementeve bazikë në përcaktimin e kërkesave të tyre biologjike së pari për mirëmbajtje e pastaj edhe për një rendiment edhe të qumështit apo mishit.

Ndonëse leshi është njëri nga prodhimet e konsideruara si prodhimë i vjelurë (i cili shkonë në industrin e tekstilit), kërkesat biologjike ushqyese për rritjen dhe kualitetin e tij, duhet futurë në kuadër për mirëmbajtje, ngase leshi është pjesë e lëkurës, i cili ndimon në mbajtjen e temperaturës trupore dhe në mbrojtjen e organizmit të dhenëve nga të ftohtit dhe faktorët natyrorë të cilët mund ta cënojn shëndetin e tyre.

Meqenëse ne nuk do të ndalemi në elaborimin e kërkesave ushqyese, preferojm të futemi direk në mënyren e të ushqyerit të dhenëve dhe në racionin e tyre, i  cili poashtu sikursenë gjedhe përpilohet n'bazë të kritereve të njëjta.  E kur flitet për delet qumështore edhe të ushqyerit e tyre ndahet po në ato faza, të sipër-përmendura, më lartë  në të ushqyerit e lopëve.

 

3.2.Të ushqyerit e dhenëve në përgjithësi

Dhentë janë kafshë që ushqehen kryesisht në kullosa, këto më mirë e shfrytëzojnë kullosën krahasuar me gjedhet, por poashtu ato edhe më tepër e dëmtojn,  për shkak të mënyrës së kullotjes (meqë e këpusin më poshtë barin me dhëmbë prerës.) Celuloza nga dhenët shfrytëzohet më mirë se sa nga gjedhet, e kjo falë mikroflorës specifike të tyre në rumenë e cila është më e fuqishme se sa në gjedhe.  Por megjithat  ushqimin voluminoz ato nuk mundë ta shfrytëzojnë në sasira relativisht të mëdhaja sikurse  gjedhet sepse ato kanë masë më të vogël trupore, si dhe trakti digjistivë i tyre është më i vogël. Për këtë shkak atyre duhet tu jepet zakonisht sanë e imtësuar dhe e cilësisë më të mirë, pasi që në të kundërten rrezikohet që ushqimi të mosë i plotësoj dotë kërkesat ushqyese tek to.  Kjo vlenë sidomos në racat me rendiment të lartë leshi por edhe në ato me rendiment më të lartë qumështi dhe mishi.  E rëndsishme është që të ushqyerit duhet të jetë i balancuar dhe i pasur me energji, por edhe me vitamina dhe minerale.

Kur themi i pasur me energji, nuk po themi se nuk duhet të jetë i pasur edhe me proteine, të cilat poashtu janë të rëndsishme dhe për të cilat poashtu kërkesat janë më të mëdha se sa në gjedhe. Nëse ushqimi që ato konsumojn nuk është i balancuar në cilësi dhe i mjaftueshëm në sasi, ai në rend të parë reflekton në cilësin dhe sasin e leshit, e pastaj natyrisht reflekton edhe në laktacion (qumësht) dhe mishë etj.

Duke u nisur nga kjo është mendim i gabueshëm, kur dëgjojm se për dhenë nuk kemi nevoj të kujdesëmi që ushqimi të jetë i balancuar dhe është e gabueshme mendimi që kërkesat tek dhenët plotësohen më me lehëtsi (më lehët se në kafshët e tjera).

 

 

3.3.Të ushqyerit e kategorive të ndryshme të dhenëve

Të ushqyerit bazik për dhenë në periudhën (racionin)  e verës mbështetet në shfrytëzimin e masës së gjelbër, zakonisht  kullosës.

Dhentë e shfrytëzojnë kullosën prej pranverës së hershme deri vonë në dimër,përkatsisht deri sa toka nuk është e mbuluar me dëborë.

Dhentë e kullosin edhe në kullosa në të cilin gjedhet nuk mund të ushqehen dotë, kjo është njëra nga përparsit e tyre më të rëndsishme në krahasim me gjedhet.  Kullosa është ushqim më i mirë për dhenë, por edhe më i lirë për një fermerë, rritës i deleve.

Nëse kullosa është cilësore, atëherë mund t’i plotësoj kërkesat në lëndë ushqyese për disa kategori të dhenve (deleve shterpe, deleve që kanë pjellë si dhe deri diku edhe kërkesat për delet  barrsërise). Nëse kullosa nuk është cilësore, është e nevojshme që të jepen edhe ushqime tjera, plotësuese.

Përveç nga  kullosa, dhentë ushqehen edhe me ushqime të gjelbra nga livadhet natyrore dhe artificiale, si dhe me  leguminoza dhe  drithëra.  

Por megjithat, ushqimet e tjera në krahasim me kullosën janë më të shtrenjta. Shikuar në premisën e plotësimit të kërkesave biologjike por edhe në premisën ekonomike, kullosa për dele është ushqimi bazikë (racioni bazikë), nga pranvera e hershme deri në fillim të dimërit (dëborë).

Bazuar në kërkesat biologjike në lënd ushqyese dhe në vëllimin e traktit digjisitvë sasia e masës së gjelbër që duhet tu jepet dhenve sillet prej 5-10 kg/ditë.  Ndërsa ushqimet kokërr (drithrat),  duhet përdoren në sasira edhe katër-gjashtë  herë më të vogla dhe atë kryesisht në racionin  dimërorë (gjatë dimërit).  Gjatë periudhës së dimërit, ushqim bazik paraqet sana e livadheve dhe e leguminozeve. Dhenve duhet tu jepët   sanë cilësore,  e imtësuar  dhe me sa më shumë gjethe.

Vetëm me sanë cilësore në periudhën e dimërit mund të ushqehen  delet barrëse deri një muaj para pjelljes, pa e rrezikuar shëndetin e tyre dhe të frytit në mitër.   Sasia e sanës e cila u jepet deleve varet nga kategoria e tyre dhe më së shpeshti është 1-2.5 kg/ditë. Gjithashtu gjatë dimërit deleve mund  tu jepet edhe silazhë në masë deri në 3-5 Kg.  E kur në racion është edhe silazhi, atëher sana nuk jepët në sasi më të madhe se 1.5 kg/ditë.

Në raste më të rralla deleve u jepët edhe karrota dhe pangjar, por jo në sasi më të lartë se 4 kg, sepse kjo mund të reflektoj edhe në sasin e konsumuar të sanës dhe në vitalitetin e përgjithshëm trupor.

Prej ushqimeve kokërr, në të ushqyerit e dhenve, më së shpeshti shfrytëzohen misri dhe tërshëra, më rrallë elbi dhe himet  e grurit, pastaj më pak mund të shfrytëzohen edhe kokrrat  e leguminozeve, si bizelja dhe grahori. Uhqimet kokërr, apo ushqimet e koncentruara, shtohen në racion vetëm si ushqime plotësuese, përndryshe duhet të kemi kujdesë me sasin e tyre. Sasia e tyre në racion nuk guxon të jetë më e lartë se rreth 400-1000/ditë gram në ditë për dele (në varësi nga kategoria)

Të ushqyerit e deleve barrëse me koncentrat fillon nga java e 10-14  e barrës dhe kjo sasi rritet nga rreth 200-250 gram  deri në 750-1000 g në 24 orë (në racion), në dy javët e fundit të barrës.  Kjo rritje e ushqimit të koncentruar bëhet gradualisht çdo dy-tre ditë  nga 100-150 gram më tepër.

Në të ushqyerit e dhenëve, njashtu si edhe në gjedhe mund të perdoren edhe nënproduktet e industrisë ushqimore, e të cilat  shfrytëzohen më pak se në  gjedhe.  Në kuadër të këtyre nënprodukteve futën: rriskat e terura të panxha-sheqrit,  himet e grurit, pogaçet e bimëve vajore (p.sh. pogaçja e lulediellit).  Nga bërsit shfrytëzohen; zakonisht: bërsia e lulediellit dhe bërsia e kolzës. Panxha-sheqeri dhe rriskat e tij, shfrytëzohen si: burim energjie, ndërsa nënproduktet e bimëve vajore, si burim proteinike.

 

Fig.60.Dhenët duke kulloturë

 

3.4.Të ushqyerit e deleve në laktacion

Të ushqyerit e deleve në laktacion varet nga prodhimi i qumështit. Përgjithsisht shfrytëzohen ushqimet e sipër-përmendura, e në radhë të parë; kullosa dhe bari i gjelbërt gjatë racionit verorë; si dhe sana gjatë racionit dimëror.

Nga studimet e deri më tashme, pjesmarrja e ushqimit voluminozë, përkatsisht e kullosës, barit të gjelbërt apo sanës në racion në kategorit e kafshëve për qumësht (jo vetëm në dele) është e domosdoshme. Ushqimi voluminozë  përbën racionin bazikë dhe në sasi duhet të predominoj (sidomosë në kategorit e kafshëve, në këtë rastë të deleve, për qumësht).

Rendimenti mesatarë i qumështit në dele, n'varet nga raca e tyre, përgjithsisht ato japin deri në rrethë  1 kg qumësht në ditë me 6-8% yndyrë dhe 6.5% proteina.  Gjatë laktacionit, në dele rritet konsumimi i ushqimit voluminozë në krahasim me delet barrëse.

Derisa në dele barrësa, kërkesat ushqyese mund të jenë më specifike, në lëndë të caktuara minerale dhe vitaminoze; kërkesat energjetike dhe proteinike, në laktacion janë përgjithsisht më të rritura.

Përgjithsisht delet, me përmasat e tyre trupore mund të konsumojn deri në 15  kg/ditë ushqim të gjelbërt, kullosë gjatë verës,  kurse gjatë  dimërit 2.5-4.0 kg/ditë sanë dhe 4.0 kg/ditë silazhë.  Bazuarë në këto të dhëna përpilimi i racionit ushqyes në dele nuk është i vështirë duhet t'bëhet kështu:

 

Gjatë verës racioni mund të jetë kështu:

§  Kullosë 12-15 kg/ditë 

§  Ushqimë i koncentruar 0.3-0.7 Kg/ditë, si ushqim plotësues sidomos gjatë periudhës së barrës nga java e 10-14-të.

§  Ujë sipas dëshirës etj.

Gjatë dimërit racioni mund të jetë kështu:

§  Sanë 2.5-4 kg/ditë,

§  Silazh deri në 4 kg/ditë,

§  Ushqim i koncentruar 0.3-0.7 kg/ditë, si ushqim plotësues, sidomos gjatë periudhës së barrës nga java 10-14-të, veçanrisht në periudhën dimërore.

§  Ujë sipas dëshirës

 

 

3.5.Të ushqyerit e qengjave

Të ushqyerit e drejtë të qengjave paraqet bazë të mirë për riprodhim dhe prodhimtari të lartë të dhenve. Në ditët e para qengjat ushqehen me kulloshtër, ndërsa thithja e qumështit nga ana e tyre zgjatë tri-katër javë, gjatë së cilës periudhë ata ushqim të vetëm e kanë qumështin.

Nëse qengjat nuk e thithin kulloshtrën brenda 6-10 orëve pas pjelljes, atëherë rrezikohet shëndti i tyre i plogësht dhe për rrjedhoj ata mund të ngordhin, por gjithësesi do të jenë më të dobët.  Kulloshtra është një lloj ushqimi, shumë më i pasur me lëndë ushqyese se sa qumështi, gjithashtu ai ka rolë edhe imunizuesë, pasi përmban imuno-globulina (proteina) të cilat e  përfaqsojn bazamentin e parë të imunitetit në kafshët e posalindura (jo vetëm në qengja). Pas tre-katër jave, respektivisht në muajin e dytë, kur trakti digjistivë është zhvilluar, ata fillojn edhe me ushqim voluminozë.

Përndryshe shkëputja e qengjave nga të ushqyerit me qumësht mund të bëhet mjaftë herët, pas 45 ditëve, ndërsa ata mund të ushqehen me qumësht edhe deri në moshën 70 ditëshe (trashja e tyre për mishë). Pas shkëputjes nga gjiri qengjat ushqehen me kullosë apo me  masë të gjelbër si dhe përzierje të koncentruar.

Koncentrati për to duhet të ketë rreth: me 10% proteina; përndryshe një kombinim i mirë i koncentruar do të ishte: misër 40%, tërshërë 20%, hime gruri 20%, bërsi të lulediellit 18% dhe premiks 2%. (bersia e lulediellit është e pasur me proteina si dhe veçanrisht me aminoacidin metionin, e rëndsishme në rritjen e tyre).Sasia e koncentratit në ditë duhet të jetë 100-150 g , ku  në racionin ushqyesë, ai futet me një pjesmarrje simbolike, me rreth 40-50 gram, për tu rritur nga dita në ditë, brenda  dy-tri jave.  Zakonisht, kërkesat energjetike në qengja meshkuj janë më të mëdha, andaj, pjesmarrja e misërit apo e ushqimeve energjetike në koncentrat duhet të jetë mbi 50%.

 

3.6.Të ushqyerit e deshve për riprodhim

Të ushqyerit e deshve ndahet në dy faza:

• Të ushqyerit e deshve jashtë sezonit të shfrytëzimit dhe

• Gjatë sezonit të shfrytëzimit

Të ushqyerit jashtë sezonit është i bazuar në kërkesa për mirëmbajtje, sepse në këtë periudhë deshtë nuk japin, përveq leshit, kurrfarë prodhimi tjetër. Zakonisht në këtë periudhë deshët ushqehen me ushqime voluminoze dhe nuk u jepen ushqime të koncentruara, të cilat edhe do ta rriteshin koston ekonomike të mbajtjes së tyre.  Megjithatë, kërkesat për mirëmbajtje në deshë janë më të mëdha se sa në dele, por gjithashtu edhe mundësit fizike të tyre për të konsumuar sasi më të mëdha ushqimi janë gjëra që duhet patur parasyshë.

Gjithësesi, gjatë sezonit të ndërzimit, përgjithsisht duhet rriten lëndët ushqyese dhe sasia e ushqimit, në mënyrë të kujdesëshme dhe në masë të caktuar, pa paraqitur efekte ansore (mbipeshën dhe dhjamosjen).  Prandaj për ta parandaluar mbipeshën e tyre, rekomandohet që deshët të jenë sa më tepër në lëvizje.  Zakonisht deshëve duhet tu rritet racioni ushqimor 20-30 ditë para sezonit të ndërzimit dhe jo më herërt apo më vonë, kjo periudhë konsiderohet e mjaftueshme për prodhimin e spermës cilësore dhe gjithashtu konsiderohet se me një kujdesë të shtuar, për një periudhë të tillë  mund të parandalohet edhe mbi-pesha, që është armik i riprodhimit. Gjatë sezonit të ndërzimit deshëve nuk duhet tu jepet ushqim voluminozë, në sasi të shtuar, por ushqim i koncentruar energjetik. Përgjithsisht deshëve duhet tu jepet rreth 1.5-2 kg/ditë sanë si dhe rreth 4-5 kg/ditë silazhë.

Gjatë verës masa e gjelbërt nuk duhet të jetë më tepër se 10-12 kg/ditë, ndërsa koncentrati mund të u jepet në masë 500-700 gram në ditë.

Pra në shikim të parë, shihet se sasia e racionit, jashtë sezonit të shfrytëzimit është më e vogël se në dele (të cilat japin qumësht dhe ngecinë me barrë). Përndryshe kërkesat për mirëmbajtje po e ritheksojm edhe një herë se janë më të mëdha, se në dele.

 

 

4.Të Ushqyerit e dhive dhe vecorit e përgjithshme të racionit tek to

Edhe dhitë janë ripërtypsë, dhe edhe ato janë të ngjajshme për sa i përket tipareve te të ushqyerit me dhenët dhe gjedhet. Megjithatë pavarsisht ngjajshmërive, ato  i kanë edhe veçorit e veta specifike.

Dhitë për dallim nga gjedhet dhe dhenët traktin digjistivë e kanë të fortë edhe për ushqime akoma më të ashpra siq janë: gjethet dhe degët e shkurreve dhe bimëve drurore, ato gjithashtu ushqehen edhe me mbeturina të kopshteve dhe pemishteve. Sikurse në gjedhe dhe dhenë  edhe në dhi n'varsi nga kategoria kërkesat për lëndë ushqyese ndryshojnë andaj edhe vetë racioni duhet të ndryshoj në pajtushmëri me këtë faktë.  E  kur flitet për racionin dhe kërkesat në lëndë ushqyese duhet patur parasysh se ato nuk janë statike por në fakt përfaqsojn një lakore, të një kurbe e cila gradualisht ngritet  dhe pastaj gradualisht  bie , n'varsi nga cikli prodhuesë, mosha apo stina/sezoni; kështu që shikuar: në pikëpamje të saj, sidomos në dhi qumështore ashtu si në lopë dhe dele, të ushqyerit ndahet, në faza (të ngjajshme) (shih më lart të ushqyerit e lopëve për qumësht dhe fazat e të ushqyerit të tyre).   Për të ushqyerit e dhive mund të përdoren përgjithsisht këto ushqime:

·       Ushqimet voluminoze të gjelbra (të kositura ose kullosa),

·       Ushqimet e thata voluminoze (sanë ose kashtë),

·       Ushqimet fryt-rrënjore dhe tuberoze,

·       Ushqimet kokërr si dhe disa nënprodukte të industrisë ushqimore.

Fig.61.Të ushqyerit e dhive

 

Dhitë japin 3-5 kg qumësht në ditë, pra më tepër se delet, andaj, kërkesat prodhuese  të qumështit  (brenda kërkesave të përgjithshme) ndryshojn. Qumështi i dhive ka përbërje të ngjajshëm si qumështi i lopëve dhe për këtë arsye kërkesat për prodhimin e qumështit janë të ngjashme me të  tyre (por natyrisht jo të  njëjta).  Për të mos e zgjatur më tepër  preferojm ti japim disa shembuj racionesh në dhi, n'varsi nga kategoria.

Për dhitë barrëse dhe në tharje:

Shembullii parë:

·       Kullosë

·       Sanë cilësore e livadheve

·       Koncentrat me 16% proteina (450 g)

Shembulli i dytë:

·       Silazh misri (500 g)

·       Sanë cilësore e livadheve (1.5 kg)

·       Rriska të terura të panxhar. (300 g)

Shembulli i tretë:

·       Sanë e jonxhës (1.5 kg)

·       Rriska të terura të panxharsheqerit (400g)

·       Koncentrat me 16% proteina (0.450 g)

Për dhitë në laktacion:

Shembulli i parë:

·       Sanë e tërfilit (1.5 kg)

·       Koncentrat me 14% proteina (2.0 kg)

Shembulli i dytë:

·       Përzierje e tërfilit (1.5 kg)

·       Koncentrat me 16% proteina (2.5 kg)

Shembulli i tretë:

·       Sanë e livadheve (500g)

·       Silazh misri (2.5 kg)

·       Koncentrat me 18% proteina (2.0 kg)

Shembulli i katërt:

·       Panxhar, karotë, patate (2.700 kg)

·       Sanë e livadheve (1.6 kg)

·       Rriska të panxharsheqerit (200 g)

·       Kashtë e tërshërës (450 g)

·       Koncentrat me 14% proteina (1.0 kg) et.

 

4.2. Të ushqyerit e edhave

Të ushqyerit e edhave fillon me kulloshtër dhe me qumësht ashtu si në qengja dhe në viça. Në dy-tre ditët e para ata  ushqehen me kulloshtër dhe pastaj me qumësht 2 deri 3 herë në ditë. Të ushqyerit e edhave me  qumësht zgjatë gjashtë- nëntë  (6-9) javë. Natyrisht, pas rreth tri javëve të para ata fillojn të mësohen gradualisht  edhe me ushqime voluminoze (sanë) dhe me ushqime të koncentruara. Kështu nga muaji i dytë, atyre në racion në masë të kontrolluar ju jepet edhe përzirje e koncentruar me 16 % proteina. E po ashtu ata fillojn të ushqehen edhe me misër kokërr, tërshër, miellë jongje dhe me sanë të livadheve sipas dëshirës.  Pas shkëputjes nga gjiri, pas javës së gjashtë, apo të nëntë edhave duhet tu jepet ushqim cilësor dhe i balancuar, i cili garanton pavarsisht aftësive të tyre anatomo-fiziologjike (meqense janë  ende të vegjël) plotësimin e kërkesave biologjike të tyre në rritje.  Kjo madje vlenë  deri në moshën një vjeqare (si për meshkuj ashtu edhe për femëra), pasi që dhitë, deri në këtë moshë janë në rritje trupore dhe në zhvillim të gjithë-mbarshëm fiziologjik.  Racionet për edha pas shkëputjes nga gjiri duhet ti plotësojn kërkesat për lëndë ushqyese si: për proteina, energji dhe ashtu edhe për lënd të tjera.  Gjatë kësaj faze për të ushqyerit e edhave përdoret sana e livadheve sipas dëshirës, si dhe një  përzierja e koncentruar me përmbajtje prej afro  16% proteina, dhe sasia e koncentratit që mund tu jepet duhet të jetë   nga 200-800 gram në ditë (n'varsi nga mosha)

 

Fig.62.Të ushqyerit e edhave me qumësht (thithja)

 

 4.3.Të ushqyerit e cjapëve

Sikurse në dhi, ashtu edhe në cjap të ushqyerit bazohet në kërkesat ushqyese. Konsiderohet se kvrkesat ushqyese në cjap me masë trupore 75 kilogram janë:

·       Në energji 7.6 ENL  dhe

·       Proteina 190 PPT (proteina të përgjithshme trupore).

Për çdo 10-12 kg ndryshim nga kjo masë e përgjithshme trupore (prej 75 kg), vlera e racionit në energji ulët apo rritet për 0.76 ENL, ndërsa vlera e proteinave në racion ulet apo rritet për 6.0 g PPT.  Natyrisht kur në racion duhet rritet vlera energjetike e tij, gjithashtu duhet të rritet edhe vlera proteinike dhe kështu edhe i lëndëve të tjera,  (minerale, vitaminoze  uji etj). Megjithatë, tani nuke e kmi ndërmend të flasim në mënyrë të detajizuar për kërkesat ushqyese dhe  për mardhënjen ndërmjet lëndëve ushqyese në racion.  E kur flitet për të ushqyerit e cjapëve ashtu sikurse në deshë, të ushqyerit e tyre ndahet:

·       Në të ushqyerit gjatë sezonit të ndërzimit dhe

·       Në të ushqyerit jashtë sezonit të ndërzimit.

Të ushqyerit gjatë sezonit të ndërzimit, bazohet në kërkesat për mirëmbajtje dhe në kërkesat për spermatogjenezën dhe për aktivitet seksual normalë.

Kështu që krahas ushqimit voluminozë, siq është: sana cilësore apo kullosa atyre u jepet edhe koncentrat me 14% proteina në sasi 400-800 gram në ditë. Përgjithësisht konsiderohet se vlera energjetike e racionit gjatë sezonit të ndërzimit duhet të rritet 15-20%, ndërsa vlera e proteinave duhet të rritet 20-25%.  Të ushqyerit jashtë sezonit të ndërzimit bazohet kreyesisht në sanë cilësore dhe në kullosë.

 

5.Përfundim

Duke shpresuar se  kemi sjellë një pasqyrim të drejtë te të ushqyerit, duke e elaboruar në mënyrë të përgjithshme të ushqyerit, përpilimin e racionit etj, shpresojm se jeni ndarë të knaqur me këtë pasqyrim  të sjellur nga ana e jonë.  Ne kemi ardhur në përfundim, se sa do që t'flitet dhe t'studiohet  qështja e t'ushqyerit , për një qështje të tillë nuk bëhet mjaftë kurr së diskutuari.  Andaj duke shpresuar që edhe ju të ndaheni të kënaqur, ju shprehim se jemi të hapur ndaj  pytjeve dhe kritikave, që mund ti keni!

 

 

 

 

XIII. Të ushqyerit e njëthundrakëve

        

 

1.TË USHQYERIT E KUAJVE

1.1.Kërkesat e kuajve në lëndë ushqyese

Mbi  bazën e veçorive anatomike, fiziologjike të përcaktuara sipas llojit (nga ADN-ja)  në kuajë,  kërkesat ushqyese për mirëmbajtje,  riprodhim, për laktacion   dhe për punë në përgjithsi janë më të larta.  E kur flitet për të ushqyerit e njëthundrakëve, të ushqyerit e tyre  bëhet përgjithsisht me po ato ushqime voluminoze dhe të koncentruara  të cilat shfrytëzohen në të ushqyerit e ripërtypsëve (pasi që njëthudrakët janë barëngrëns siq janë edhe ripërtypsët).

 

 

1.2.Racioni ushqimor tek kuajt

Racioni i ushqimit në kuaj , që përfshin ushqimin në 24 orë, përpilohet mbi bazën e kritereve të njëjta  , sikurse në ripërtypës dhe   në kategori të tjera kafshësh. E këto kritere janë:

·       Ushqimi i llojëllojshëm,

·       Ushqimi i shijshëm,

·       Ushqimi i lirë ekonomikisht,

·       Ushqimi i pasur dhe i balancuar për sa i përket kërkesave në lëndë ushqyese  (bazuar në kërkesat që kanë ato) etj.

Ndonëse ne kemi folur mbi këkesat ushqyese të kafshëve në përgjithsi, në kapitullin (pjesën) e dytë, megjithatë për të qenë më të qart në  elaborimin e racionit ushqimor do të ju referohemi kërkesave ushqyese, gjithnjë duke u nisur nga fakti se mbi kërkesat ushqyese  kemi folur në kapitullin (pjesën) e dytë.

 

 

1.3.Kërkesat në energji tek kuajt

Te kuajt, kërkesat në energji si për mirëmbajtjen e organizmit ashtu edhe ato për prodhimtari (produktivitet) janë më të larta se sa në ripërtypës.

E këto kërkesa si më të larta, përcaktohen nga: temperamenti, lëvizshmëria, zhvillimi i muskulaturës etj.  E gjithë kjo n'varet nga ADN-ja (gjenoma), sipas llojit, por edhe sipas racës (vërehen variabilitet në kërkesa).

Kërkesat energjetike për mirëmbajtje shprehet në energjinë e tretshme në kilokalori apo në kiloxhul në ditë,për individ (kafsh).

Energjia e tretshme për mirëmbajtje shprehet (llogaritet) në bazë të kësaj formule: ETr=155xMT 075, Kcal/ditë

 

Ku këto njësi janë:

·       ETr-Energjia e tretshme për mirëmbajtje

·       155-Faktori konstant për shumëzim

·       MT – Masa trupore e kafshës

·       0.75 – Masa metabolike e kafshës, që paraqet njësinë e cila tregon,se cilat janë kërkesat elementare të kafshës.

 

Shëndrrimi i  kiloxhulit (kj),në vlerën e fituar bëhet duke e  shumëzuar me 4,1868.

Për sa i përket kërkesave energjetike ndërmjet racave të ndryshme kuajt  gjak-ftohtë kanë në përgjithsi kërkesa diçka më të ulëta , e kjo lidhet me temperamentin e tyre.  Konsiderohet se në varsi nga racat që mund të jenë: gjak-ftoht apo gjak-nxeht,  kërkesat energjetike  për mirëmbajtje janë: rreth 11.510 kJ energji të tretshme për 1 kg të ushqimit. 

Kurse për sa i përket kërkesave energjetike për punë ato n'varën nga faktorët siq janë:

·       Vetë lloji i punës ( puna e lehtë , mesatare apo e rëndë),

·       Kondicioni i kafshës për punë,

·       Stërvitja e kafshës,

·       Temperatura e ammbientit,

·       Përbërja e racionit etj.

Kërkesat në energji për kuajt e punës të cilët kryejnë punë të lehta, gjegjësisht, për ata që punojnë 2-3 orë në ditë janë 3 herë më të larta në krahasim me kërkesat (në gjendje qetësie) për mirëmbajtje,kurse për punë mesatare e cila zgjat 5-8 orë në ditë,kërkesat janë 3-5 herë më të larta,në krahasim me kërkesat për mirëmbajtje.

 

AKTIVITETI                                         Kcal/kg të MT         kJ/kg të MT

·        Ecja                                                          0.5                   2.09

·        Vrapimi i ngadalshëm (ecja trok)                 5.1                   21.35

·        Vrapimi i shpejtë (ecja galop)                     12.5                  52.34

·        Galopi me kërcime të shpejta                      24.0                 100.48

·        Puna e pandërprerë                                   39.0                  163.29

 

 

1.4.Kërkesat për protein

Kërkesat e kuajve në proteina janë relativisht më të ulëta në krahasim me ripërtypsit.  Këto kryesisht, shprehen si kërkesa në proteina bruto dhe proteina të tretshme. Tretshmëria e proteinave te kuajt sillet në kufijtë prej 50-80% (nga proteinat bruto). Formula për llogaritjen e kërkesave në proteina të tretshme është: Pr Tr = 3 x  MT 0.75.

Sipas  kërkesave energjetike përcaktohen edhe kërkesat në proteine, ku vlersohet se: për çdo 4.000 kJ të energjisë së tretshme në racionin e kuajve, duhet të shtohen rreth 20. g proteina të tretshme.

Sasia e proteinave në racionin ditor të kuajve duhet të jetë rreth 8-10% të sasisë së lëndës së thatë.  E sa i përket azoti jo-proteinik ai nuk shfrytëzohet mirë në organet e tretjes së kuajve ose shfrytëzohet shume pak.

 

 

1.5.Kërkesat në lëndë minerale dhe vitamina dhe të tjera

 

Kërkesat  në kalcium dhe fosfor, janë mjaft të ulëta, kështu që racioni ditor duhet të përmbajë rreth 0.35-0.40 % Ca dhe rreth 0.25- 0.30 % P.

Kërkesat për vitaminën A janë mjaft të larta dhe sillen rreth 10000-13000 njësi  internacionale. Lëndët tjera minerale dhe vitaminat gjenden në sasi të mjaftueshme në ushqimin e rëndomtë, kështu që nuk ka nevojë për ndonjë shtesë të veçantë.

 

 

1.6.Kërkesat e pelave barrëse 

Kërkesat për energji te pelat gjatë fazës së barrsërisë bazohen në këto fakte:

·       Rritja intensive e fetusit është në 120 ditëve të fundit,të barrsërisë dhe për këtë periudhë duhet llogaritur se kërkesat ditore në energji të tretshme  përfshijn: kërkesat për mirëmbajtje, dhe për zhvillimin dhe rritjen e fetusit.

·       Gjithashtu krahas kërkesave në rritje për energji kemi rritje të kërkesave edhe në lëndë të tjera ushqyese.

Bazuar në këto postulate, racioni duhet të ketë vlerë më të pasur: energjetike, proteinike, minerale, vitaminoze etj.

 

1.7.Përbërja e racionit ushqimor sipas kategorive të kuajve 

Se cilat ushqime mund të përdoren në të ushqyerit e kafshëve, n'varet para se gjithashë nga ndërtimi anatomik dhe fiziologjik i organeve të tretjes të llojit të caktuar të kafshëve.  Nga ushqimet voluminoze, ushqim më i përshtatshëm për të ushqyerit e kuajve është sana e livadheve e cila duhet të përdoret në sasi prej 1.6-2.0 kg për çdo 100 kg të masës trupore të kafshës.Pastaj, nga ushqimet voluminoze mund të përdoret edhe sana e leguminozeve por ajo duhet të jepet në sasi të kufizuara, gjegjësisht jepët nën  nivelin e  50 %-shit nga rekomandimet të cilat vlejnë për sanën e livadheve,meqë mund të vijë deri te fermentimi i saj në lukthin e kuajve, me pasoja anësore shëndetsore. Ushqimet tjera voluminoze si kashta dhe talla nuk duhet të përdoren në racionet e kuajve meqënse shumë vështirë shfrytëzohen nga organizmi i tyre, si burim i lëndëve ushqyese. Megjithatë kashta mundë të inkuadrohet në racionet e kuajve që nuk shfrytëzohen për punë. Të kemi kujdesë, sana të jetë e cilësis së mirë dhe asesi të mos jetë e e mykur.  Gjatë vegjetacionit kuajt e shfrytëzojnë mirë ushqimin e gjelbër,por megjithatë ne sasi shumë më të ulëtë krahasuar me  ripërtypësit. E tek kuajt më të preferuar janë gramineat e gjelbëria kurse më pak leguminozet. Sasia e ushqimeve të gjelbëria në racionet ditore të kuajve mund te arrijë 25-35 kg. Po ashtu nga ushqimet e gjelbëria mund të përdoret edhe silazhi cilësore në sasi prje rreth 12-18 kg në ditë, pastaj mund të perdoret edhe karota rreth 18 kg, ndërkoh që  panxhari perdoret në sasira akoma më të vogla.

Prej ushqimeve kokërr më e përshtatshme është kokrra e tërshërës. Mirëpo në të ushqyerit praktik perdoret shumë edhe misri kokërr i cili posedon vlerë të lartë energjetike kështu që ndikon në majmërinë e kalit andaj për këtë shkak jepet në sasi të kufizuara (nën kontrollë).

Prej drithërave tjerë elbi perdoret tejet rrallë,ndërsa thekra nuk duhet të perdoret fare në të ushqyerit e kuajve.

Kuajt të cilët kanë nevojë për sasi më të larta të proteinave (në fazën e riprodhimit) atëher rekomandohen ushqimet  kokërr të leguminozeve, siq janë: bizele, bathë, grahor, sojë, etj. Ushqimet kokërr duhet të jepen në sasi prej 1.0-1.7 kg për 100 kg të masës trupore, por nuk duhet të jenë të bluara imtë. Nga nën-produktet e industrisë në racionet e kuajve mund të inkuadrohen himet e grurit, por në sasia të vogla, meqë edhe këto mund të ndikojnë në paraqitjen e çrregullimeve në organet e tretjes së kuajve .Shumë rrallë dhe në sasi të kufizuara (0.5-1.0 kg në ditë) përdoren bërsitë e bimëve vajore. Po ashtu edhe ushqimet animale shumë rrallë përdoren në të ushqyerit e kuajve . Kërkesat e larta energjetike, pastaj temperaturat e larta dhe puna e rëndë fizike rrisin kërkesat e kuajve për ujë. Megjithatë, për dhënjen e ujit nuk duhet të ketë ndalime, por ai duhet të konsumohet nga kuajt sipas dëshurës.

 

 

 

2.Të ushqyerit e gomarëve dhe mushkave

Edhe gomerët dhe mushkat sikurse të gjitha  kategorit e njëthundrakëve ushqehen me po ato ushqime,  me të cilat ushqehen edhe kuajt, si dhe kanë afërsisht po ato veçori të përgjithshme, nga të cilat përcaktohen kërkesat ushqyese të tyre për Kg peshë të gjallë.  

Kur flitet për gomarët dhe mushkat ato ushqehen ngjajshëm pra sikurse kuajt, meqenëse futën  në kategorin e njëthundrakëve. E ne bazuar në rëndsin aktuale ekonomike të pa përfillshme, nuk do të flasim për të ushqyerit e tyre.

 

 

XIV.Ushqimet e kafshëve

1.Ç’është Ushqimi?

Ushqimi është ajo pjesë e materjesë e gjendurë apo e përgatitur në formë specifike, e cila u jepet organizmave të gjallë (në këtë rast kafshëve), me qëllim të plotësimit të mungesave biologjike, që krijohen gjatë aktivitetit jetësore. Këto mungesa janë: në materie dhe energji. Mungesat që lindin në organizëm i krijojn, kërkesat apo nevojat biologjike për lëndë ushqyse, për të cilat kemi folur në kapitujt paraprak. Thjeshtë ajo çë duhet patur parasysh n'pikpamjen teorike është se: materia dhe energjia janë n'lëvizje t'vazhdeushme dhe t'përhershme dhe se jeta është kompromisë i saj. Të gjitha lëndët ushqyese që merrën me ushqim, merrën me qëllim të zëvendsimit të atyre materieve të cilat largohen nga organizmi i gjallë (në ambientin e jashtëm). Poashtu ushqimi e furnizon organizëmin, respektivisht secilën qelizë të saj me energjinë e nevojshme, e cila mundëson manifestomin e jetës. Kjo energji është e akumuluar nga bimët e gjelbërta nga drita diellore, përmes fotosintezës. Kjo energji është burim i jetës në tokë.

 

1.2.Ushqimi i kafshëve

Ushqimi si në sasi ashtu edhe në cilësi duhet t'ju përgjigjet kafshëve, sipas llojit, racës, moshës ashtu siq e kemi thënë paraprakisht në kapitujt paraprak. Gjithashtu edhe lloji i ushqimit duhet t'ju përgjigjet llojit, aparatit digjistivë, moshës etj. Andaj ndonëse ekzistojn një llojllojshmëri e madhe e burimeve ushqyse për kafshë, jo të gjitha mund të përdoren në t'ushqyerit e kafshëve shtëpiake apo blegëtorale. Nisur nga kjo rëndsi të veçant merrë fiziologjia e tretjesë së ushqimit dhe, me këtë natyrisht edhe anatomia e sistemit digjistivë, apo natyra fiziko-kimike e ushqimit, respektivishtë përbërja kimike dhe forma. Nisur nga kjo,janë bërë studime të shumta, prej të cilave kanë rrjedhur edhe klasifikime të ndryshme të ushqimeve të kafshëve.

 

1.3.Klasifikimi i ushqimeve

Ndarja e ushqimeve në grupe përkatëse është bërë në funksion njohjes më të mirë të përbërjes kimike dhe vlerës ushqyese të tyre si dhe mundësisë së kombinimit të tyre më të mirë në të ushqyerit praktik të kafshëve shtëpiake, n’varsi: nga lloji, mosha, raca dhe kategoria ashtu siq e kemi elaboruar deri më tani, në kapitujt paraprak. Ekzistojn shumë forma të klasifikimit siq mund të numrohen: sipas prejardhjes (ushqimet bimore, shtazore dhe minerale), përbërjes kimike (ushqimet proteinike, energjetike, minerale, vitaminoze etj), vlerës energjetike (me vlerë të ulët energjetike - voluminoze dhe me vlerë të lartë energjetike - të koncentruar) etj. Megjithatë prej të gjitha klasifikimeve rëndësi më të madhe në praktikën e mbarështimit (kultivimit) të kafshëve ka gjeturë klasifikimi i cili i ndanë ushqimet: në voluminoze dhe të koncentruara, e ku edhe brenda këtyre dy grupeve ka nëngrupe të cilat do i elaborojm.

 

2.Ushqimet voluminoze

Ushqimet volumonoze konsiderohen të gjitha ushqimet me përmbajtje kimike të lartë të celulozës (mbi 18%), apo të lartë të ujit (65-85% e më tepër). Tashë nga vetë emëri, “ushqime volumonoze” nënkuptojm ushqime të cilat jepën në sasira të më të mëdha në të ushqyerit dhe që në dallim nga ushqimet e koncentruara kanë vlerë energjetike më të ulëtë. Megjithatë ushqimet volumonoze janë burim i rëndsishëm i lëndëve të tjera ushqyese, duke filluar; çë nga: proteinat dhe aminoacidet esenciale e deri tek shumë minerale dhe vitamina. Poashtu ato për organizmin e kafshëve sigurojn një pjesë të rëndsishme edhe të vlerës energjetike të racionit ushqimorë. Ushqimet volumonoze janë: ushqimet gjelbërta apo të freskëta, ushqimet e thata dhe ushqimet e fermentuara (njihen edhe si ushqime të lëngshme).

 

 

2.1.Ushqimet e gjelbra / freskëta

Përfaqsojn njëren nga kategorit më të mira të ushqimeve, si për nga vlera ushqyese ashtu edhe për nga veçorit e përgjithshme. Meqenëse edhe dy grupet e tjera të ushqimeve voluminoze (ushqimet e thata dhe të fermentuara) rrjedhin nga ushqimet e gjelbërta, logjikisht nënkuptohet vlera ushqyese më e lartë e ushqimeve të gjelbërta. Në ushqimet e gjelbra bëjnë pjesë një numër relativisht i gjerë bimësish çë mund të perdoren në të ushqyerit e kafshëve, e mirpo disa kanë veçori helmuese për kafshë dhe nuk duhet përdorur në të ushqyerit e tyre. Në kuadër të ushqimeve të gjelbërta mund ti numrojm: barin e livadheve, kullosat, leguminozet e gjelbra, gjethet e panxharsheqerit, ushqimet e lëngtë (kungujt) etj. Ushqimet e gjelbra përmbajnë 65-85% ujë, n’varsi na periudha (në pranverë kanë përmbajtje më të lartë të ujit) dhe më pak lëndë të thatë 15-35%. Lënda e thatë në ushqimet e gjelbra ka tretshmëri të lartë dhe me këtë edhe vlerë të lartë energjetike. Vlera energjetike lidhet me vetë përbërjen kimike dhe me shkallën e lartë të tretshmërisë. Për nga përbërja kimike bimët e gjelbërta pësojn ndryshime me rritjen e tyre, ku ato varfërohen përgjithsisht në lëndë ushqyese, andaj duhet të shfrytzohen në të ushqyerit para fillimit të lulzimit. Përndryshe ato para lulzimit janë më të pasura me lëndë ushqyese: proteina, minerale, vitamina etj. Ushqimi voluminoz i gjelbërt është gjithshtu burim i rëndsishëm i aminoacideve esenciale: lizinë, metionin, triptofan, treonin (të domosdoshme për një mirëqenie dhe shëndet të mirë). Ushqimet e gjelbra përmbajnë sasi më të vogla të yndyrës. Yndyra përmban sasi të konsiderueshme të acideve yndyrore të pangopura siç është përshembull acidi linoleik. Vitaminat kryesore në ushqimet e gjelbrta janë: vitaminë E, K dhe C. Por vendin kryesor në përbërjen vitaminoze e zë beta karotinë apo provitamina A (prej të cilës plotësohen kërkesat me vitamin A në organizmin e kafshës). Sasia e celulozës dhe ligninës (të cilat treten me vështërsi dhe pjesërisht në traktin digjistivë) n’varen nga vjetërsia e bimës (pas lulzimit një përbërje e tillë predominon në përbërjen e lëndës së thatë me 18-20%). Përndryshe në kuadër të ushqimeve voluminoze numërojm grupin e gramineave dhe leguminozave, barërat e tharta dhe bimët helmuese.

 

Fig.63.Kullotja e kafsheve shtepiake

 

Fig.64.Kullotja e deleve

 

A. Gramineat

Në këtë grup të bimëve marrin pjesë barërat shumëvjeçare të cilat kanë vlerë të madhe ekonomike sepse paraqesin bimët e gjelbrëta bazë në livadhe kullosa por edhe në livadhe artificiale. Në livadhe dhe kullosa intensive dallojmë mbi 2000 lloje të barëve të tilla. Në disa kullosa ekstensive në një hektar gjinden prej 170-230 lloje të tilla. Në përzierje me leguminozet gramineat japin cilësi të shkëlqyeshme ushqimit të kafshëve. Gramineat i ndajmë në të ashtuquajtura barëra me lartësi të larta, të mesme dhe të ultë. Për kullotje më të përshtatshme janë barërat e ultë ndërsa ato të larta shumë shpejtë rrëzohen. Gjethet e gramineve janë pjesa më e ushqyeshme e bimës. Barërat e gramineve kalojnë nëpër këto faza të pjekurisë:

·       Faza qumështore,

·       Faza e pjekurisë dyllore dhe

·       Faza e pjekurisë së plotë.

Sipas vlerës ushqyese gramineat i ndajmë në barëra të ëmbla të klasës së I, II dhe III. Secila klasë përmban numër të caktuar të llojeve të bimëve.

B. Leguminozet

Edhe ky grup është mjaft i rëndësishëm në kullosa dhe pjesëmarrja e tij dukshëm e rrit vlerën ushqyese të kullosave. Në kullosa dhe livadhe më së shumti rriten leguminozet shumëvjeçare dhe më rrallë ato njëvjeçare. Në livadhet dhe kullosat tona gjinden rreth 100 lloje të leguminozeve dhe mund të ndahen:

·       Me vlerë të lartë ushqyese,

·       Me vlerë të mesme ushqyese

·       Në ato me vlerë shumë të ultë ushqyese dhe

·       Në ato të dëmshme ose helmuese.

Rëndësi e përgjithshme e pjesëmarrjes së leguminozeve në kullosë dhe livadhe qëndron në atë se ato e kapin azotin nga ajri dhe në këtë mënyrë e pasurojnë tokën, e në anën tjetër e përmirësojnë vlerën e përgjithshme ushqyese të masë të gjelbër. Dihet se azoti është ndër elementet më të rëndsishem ushqyesë,pasi është elementi kryesor i ndërtimit të aminoacideve dhe proteinave. Derisa Gramineat kanë vlerë më të lartë energjetike, leguminozet kanë vlerë më të lartë proteinike të lëndëve minerale dhe vitaminave. Si të tilla janë të rëndsishme për rritje, vitalitet trupor, mirëqenie dhe shëndet. Por ato janë të rëndsishme edhe për shtim ditorë në peshë. Përpos kësaj leguminozet piqen më vonë dhe mbesin në kullosë për kohë të gjatë, duke e mbajtur kullosën të gjelbëruar edhe në muajt e vapës së madhe gjatë verës, deri në vjeshtë. Pjesëmarrja e leguminozeve në kullosa mesatarisht sillet prej 15-25% por megjithatë kjo varion nga kullosa në kullosë.

C.Barërat e tharta

Në këtë grup të bimëve bëjnë pjesë lloje të shumta. Barërat e tilla kanë gjethe të vrazhda dhe përmbajnë celulozë më tepër se sa gramineat. Barërat e tharta shpesh përmbajnë: oksalat të kaliumit, oksid të silicit dhe, përbërs të tjerë jo të dëshirueshëm. Këto kripra e ulinë shkallën e tretshmërisë së tyre si dhe nga to rrjedhë edhe efekti ansorë jo i dëshirueshme në shëndet. Prej kësaj përbërje rrjedhë shija dhe aroma e pakëndshme, e thartë, prej nga edhe e marrin emërin: “Barërat e tharta”. Kullosat me barëra të tharta kanë vlerë të ultë ushqyese. Përfaqsues i njohur në këtë grup është: kallami ( Phragmites communis).

D. Bimët e helmuese dhe të tjera të dëmshme

Këto bimë në livadhet dhe kullosat tona janë të përfaqësuara me dhjetëra lloje. Pjesëmarrja e këtyre barërave në kullosa dhe livadhe padyshim se nuk është e dëshirueshme. Nga bimët e tilla në organizëmin e kafshëve paraqiten një sër patologjishë të rënda. Për ta lënë që kjo të diskutohet një herë tjetër në mënyr të vaçant (pasi ka rëndsi të vaçant), nuk po zgjerohemi në bimët helmuese.

 

 

2.2.Ushqimet Voluminoze të thata

Në kuader të ushqimeve volumonoze të thata futën: sana, talla, kashta etj. Karakteristik e tyre është se në përmbajtjen e vetë kanë përqindje të ultë të lagështisë (10-15%) dhe përmbajtje të lartë të lëndës së thatë dhe celulozës. Ushqimet e thata volumonoze kanë tretshmëri më të ultë, si dhe natyrisht vlerë ushqyese më të ulët se se sa ushqimet e gjelbërta (freskëta), volumonoze. Përfaqsuesi më i rëndsishëm i ushqimeve të thata është sana. Sana për dallim nga talla, kashta dhe të tjerat, ka vlerë ushqyese shumë të mirë, andaj dhe do të flasim për të.

A.Sana

Sana është ushqim voluminoz i thatë dhe fitohet gjatë procesit të largimit të ujit nga ushqimet e gjelbra, ku sasia e ujit prej 75% zvogëlohet në 13 - 17%. Përgatitja e sanës është një ndër metodat më të vjetra të konservimit të ushqimit. Përparësitë kryesore të kësaj mënyre të konservimit janë:

·       Sigurohet një sasi e konsiderueshme e ushqimit cilësor, për kohë të gjatë dhe posaçërisht për stinën e dimrit.

·       Përgatitja e sanës është mënyrë efikase dhe e lire e konservimit dhe ruajtjesë së disa llojeve të ushqimit (sana e livadheve, sana e jonxhës, sana e tërfilit etj).

·       Sana për nga përbërja kimike dhe fizike paraqet ushqim të pazëvendësueshëm për ripërtypësit dhe rekomandohet të përdoret gjatë tërë vitit dhe jo vetëm dimërit në racion ditorë.

Kualiteti i sanës n’varet nga kualiteti dhe vlera ushqyese e livadhit dhe e përbërjes botanike të tij. N’varsi nga bari prej të cilit përfitohet sana, ajo emërtohet me emra si: sane e livadheve (sana e përzierë), sane jonxhe, sane tërfili etj. Përgatitja e sanës përfshin:

·       Kositjen e barit të rritur,

·       Tharjen e barit të kositur (tharja e lirë 3Presa-5 ditë),

·       Deponimi (lidhja në balla dhe vendosëja n ë depo apo pleme)

Sot përgatitja e sanës bëhet me mekanizimë, i cili përfshin kositjen, tharjen, paketimin (lidhjen) dhe deponimin. Ju ftojm ti shihni keto foto, për të qenë të kuptueshëm pa fjalë:

 

Fig.65.Kositja        

   

              Fig.66.Makineria për tharjen e barit

 

 

       Fig.67.  Rrastella rrotullue

   Fig.68. Rrastella e kombinuar me rrota në trajt ylli

 

Fig.68.Lidhja (konzervimi dhe ruajtja) apo berja balle 

              

        Fig.69.Presa për balla cilindrike

 

 

 

2.3.Ushqimet Voluminoze të lëngëta apo fermentuara

Krahas ushqimeve voluminoze të thata, ekziston edhe një grup tjetër i rëndsishëm i ushqimeve voluminoze të konzervuara. Ky lloj konzervimi bëhet perms procesit të fermentimit (të sheqernave) në kushte anaerobe, me ç’rast bllokohet tërsisht procesi i kalbzimit dhe dekompozimit të plotë të lëndëve ushqyese në ushqim. Gjithashtu ruhet mjaftë mirë lagështia e ushqimit, gjatë procesit të fermentimit. Në kuader të tyre futet: sanazhi (përfitohet nga bari) dhe silazhi. Teknikisht procesit të tillë teknologjik mund ti nënshtrohen të gjitha bimët e gjelbërta, por megjithatë, misëri i gjelbërt, ka rezultu shumë i përshtatshëm për silazhim, andaj dhe shfrytëzohet për këtë qështje. Pa dashur të zgjerohemi do të flasim përgjithsisht pë silazhin duke e patur fokusin në silazhin e misërit.

 

A.Silazhi

Silazhi paraqet ushqim të lëngët, të konservuar, i cili përfitohet: në kushte anaerobe (pa ajrë) gjatë fermentimit acido laktik, ku sheqernat në ushqim nën veprimin e enzimeve të baktereve acido-laktike zbërthehen në acide organike (në radhë të parë në acid laktik), kjo e pengojnë shkatërrimin e vlerave ushqyese çë ndodhën në ushqim , e lidhur kjo me uljenë e pH-së. Në vlera të ulta të pH-së nën 4.5 , nuk rriten bakteriet e kalbëzimit dhe për rrjedhoj nuk kemi kalbje (nëse pH rritet mbi 5, atëher ai potencialisht bëhet burim i mundshëm i transmetimit të listerieve, shkaktare këto të listeriozës). Në krahasim me mënyrat tjera të përgatitjes së ushqimeve të kafshëve silazhimi ka disa përparësi, kështu që silazhi gjatë muajve të dimërit është ushqim bazik për të ushqyerit e kafshëve (ripërtypësve). Vlera ushqyese e silazhit është jashtëzakonisht e mirë dhe e përafërt me vlerën ushqyese të ushqimeve të gjelbërta. Kështu çë gjatë silazhimit është konstatu se: humbjet e lëndës së thatë nuk janë më tepër se 5-10%, ndërsa këto humbje gjatë përgatitjes së sanës arrijnë deri në 25%. Mundësia e shfrytëzimit të silazhit në periudhat gjatë vitit ku nuk ka vegjetacion të bimorë (dimërit), poashtu konsiderohet përparsi. Qëndrueshmëria e silazhit është mjaft e gjatë mund të përdoret ose të ruhet një kohë të gjatë me vite. Prej bimëve çë shfrytzohen jashtë-zakonisht shumë për silazhim është misëri i gjelbërt. Silazhi i misërit është ushqim me vlera të pakrahasueshme ushqyese gjatë periudhës dimërore. Silazhi gjithashtu është një ushqim i lire.

Përgatitja e silazhit Silazhi përgatitet nga ushqimet e gjelbërta, shumë i përshtatshëm është misëri i gjelbërt. Përgatitja bëhet duke ofruar kushte optimal për procesin e fermentimit acido-laktikë. I gjithë procesi realizohet në kushte anaerobe, pa ajrë (prandaj masa e gjelbërt për silazhim coptohet dhe shkilet, duke krijuar hapsirër pa ajrë n’mesin e saj). Parakushtet optimale për përgatitjen e silazhit cilësor:

·       Përmbajtja e sheqerit,

·       Lagështia,

·       Temperatura,

·       Kushteve anaerobe,

·       pH-aciditeti.

Përmbajtja e sheqerit (karbohidrateve) - aftësia e masës së bimëve për tu silazhohen varet nga përqindja e sheqerit (jo e celulozës por e amidonit). Bimët të cilat kanë sasi më të madhe të sheqerit shumë më lehtë silazhohen. Në kuadër të bimëve që më lehët silazhohen futen ato: të cilat kanë sasi të madhe të karbohidrateve me tretshmëri të lartë, (misri). Bimët me përmbajtje më të lartë të proteinave (leguminozet) nuk silazhohen mirë sepse kanë mungesë të sheqerit ( karbohidrateve). Lagështia: është poashtu faktorë i rëndësishem, ngase procesi i fermentimit kërkon përmbajtje të lagështisë. Vlera optimale e lagështisë për silazhin varion: 65-75%. Temperatura: edhe temperatura është faktorë kyq pasi procesi i fermentimit si proces biokimik, zhvillohet nga mikroorganizma anaerob, të cilët nuk mund të zhvillojn aktivitetet jetësore në temperatura të ulëta apo të larta. temperatura optimale për silazhim është 26-30 oC . Kushtet anaerobe - prezenca e ajrit në masën e silazhuar është e dëmshme pasi që kjo pengon procesin e fermentimit acido laktik dhe favorizon oksidimin aerob (procesin e frymëmarrjes) dhe gjatë këtij procesi shpenzohen rezervat e sheqerit si dhe mundsohet rritja e bakterieve aerobe të domëshme, të cilat shkaktojn kalbëzimin e masës së silazhuar dhe shkatrrimin e lëndëve ushqyese ndërsa në anën tjetër krijohen produkte toksike nga bakteriet e kalbëzimit. pH-aciditeti: është parakushti kryesor për silazhin cilësor dhe për ruajtjen e tij. pH-ja optimale për të është: nga 3.8-4.5. Një rritje e vlerës së pH-së mbi 4.5 dhe sidomos mbi 4.7 shkakton humbje të vlerave ushqyese dhe cënim të afatit dhe qëndrushmërisë.

             Fig.70.Silazhi      

                               Fig.71.Pamja e masës së silazhuar

 

 

Fig.72.Të ushqyerit me silazh në gjedhe

 

 

 

3.Ushqimet e Koncentruara

 

Është grup i madhë i ushqimeve të cilat perdoren gjerësisht në të të ushqyerit e kafshëve. Në këtë grup në radhë të parë futën ushqimet kokërr (drithrat), kokërrat e leguminozave, pastaj nën-produktet nga industria si dhe koncentratet (ushqimet e përpunuara fabrikisht në formën adekuate, sipas kategorisë dhe prodhimit).

 

 

3.1.Ushqimet kokërr

Në këto ushqime hyjnë kokrrat e drithërave dhe kokrrat e leguminozeve. Këto ushqime përdoren si të bluara dhe të pa bluara.

Karakteristikat e ushqimeve kokërr - këto ushqime hynë në grupin e ushqimeve të koncentruar dhe karakterizohen me përmbajtje të ulët të celulozës dhe përbërje të lartë të lëndëve tjera ushqyese, të cilat në përgjithësi kanë tretshmëri të mirë dhe vlerë të lartë të energjisë produktive. Karbohidratet si përbërse të tyre gjinden në formë të amidonit dhe ato janë në pjesëmarrje të lartë, në brendi të kokrrave të drithrave. Celuloza kryesisht gjendet në mbështjellësin e kokrrës, përqindja e saj është e pa-përfillshme. Përpos celulozës mbështjellësi përmban pentozane dhe pak ligninë. Kokrrat e drithërave mesatarisht përmbajnë proteina prej 7-12%, kurse kokrrat e leguminozeve përmbajnë 20-40% e ndonjëherë edhe më tepër proteina. Ushqimet kokërr përmbajnë pak amide dhe përbërja e proteinave të pastra është maksimale. Yndyrat e ushqimeve kokërr janë kryesisht lipide të thjeshta (yndyra neutrale) dhe gjendet në sasia të ndryshme. Në kokrrat e drithërave sasia e yndyrës është përgjithsisht e ulët jo më tepër se 3.7-4 %, mesatarisht 2% ndërsa në kokrrat e bimëve vajore deri 50%. Përbërja e lëndëve minerale në ushqimet kokërr është me ulët, më së shumti përmbajnë fosfor, kalium dhe magnezium, ndërsa janë të varfra me kalcium. Nëse e bëjmë vlerësimin e përbërjes së lëndëve ushqyese në ushqimet kokërr duhet pasur parasysh se në kokrrat e drithërave dominojnë karbohidratet (amidoni), ndërsa te leguminozet përbërja e lartë e proteinave, ndërsa te kokrrat e bimëve vajore yndyra, ndërsa mungon materia ekstrahuese jo azotike - MEjoN-i (amidoni dhe sheqernat e tjera të tretshëme). Ushqimet kokërr kanë tretshmëri të lartë e cila arrin deri në 80% dhe me këtë ndërlidhet edhe vlera e lartë ushqyese e tyre. Ushqimet kokërr, sidomos drithërat, kanë rol të rëndësishëm për kategoritë e kafshëve me prodhimtari të lartë si: qumësht, mish, lesh, vezë, për punë (sot teknologjia i ka nxjerrur kafshët në pension), meqenëse kanë tretshmëri të lartë dhe janë burim energjie (amidoni) dhe proteinike (bimët leguminoza) etj. Për derrat dhe shpendët ushqimet e koncentruara përbëjn ushqimin bazikë Ushqimet kokërr te derrat dhe shpendët përdoren edhe deri 80% në racionin ditor. Në rastin se ushqimet kokërr përmbajnë më tepër se 14% lagështi,atëher kualiteti i tyre ushqyes është më i ultë dhe afati i qëndrushmëries është dukshëm më i shkurtë. Në ushqimet kokërr bëjn pjesë; drithërat kokërr siq janë: misri, tërshëra, elbi, meli (sorgumi), thekra, gruri, orizi, hikrra (qiqra).

 

3.1.2.Drithërat kokërr, karakteristikat e përgjithshme

 

Fig.73.Drithrat

 

·       Drithërat përmbajnë sasi të mëdha të energjisë rreth 70% amidon dhe shumë pak celulozë,si të tilla ato kanë vlerë të lartë energjetike (1.0-1.3 NjU/kg.).

·       Gjithashtu janë burim i proteinave, ndonëse jo mjaftushëm.Përmbajtja e proteinave, më së shpeshti silletë 7-12%, sidomos misri dhe orizi kanë vlerë të ulët biologjike të proteinave për shkak të deficitit në lizinë dhe triptofan.

·       Përmbjajta e yndyrës është poashtu e ulët, ajo ndodhet në embrionin e kokrrës.

·       Përbërja e celulozës është poashtu e ulët dhe sillet prej 2-6%, kurse tërshëra përmban deri 11%.

·       Drithërat përmbajnë shumë pak minerale (hiri), 1.5-4%,. Ato janë të varfra me Ca e diçka më shumë përmbajnë fosfor, ato përmbajnë gjithashtu edhe K dhe Mg.

·       Drithërat janë burim më i mirë i vitaminave të kompleksit B si tiaminë, pak riboflavin etj.

·       Në to përmbajtja e vitaminës D dhe C është e ulët.

·       Drithërat nuk përmbajnë vitaminë A as karotinë vetëm misri i kuq përmban diçka më tepër karotinë diku rreth 2 mg/kg.

·       Kushtet e volitshme klimatike kanë ndikim në përbërjen e kokrrës së drithërave sepse ajo ndikon që ato ta rrisin sasinë e amidonit dhe e zvogëlojnë sasinë e proteinave dhe celulozës.

·       Drithrat kanë shkallë të lartë të tretshmërisë, shkallë më të lartë ka vetëm kullosa dhe ushqimi i gjelbërt.

Këto janë karakteristikat e përgjithshme ushqyese të drithrave. Disa prej drithrave kryesor,, çë perdorën në të ushqyerit e kafshëve janë: misëri, elbi, tërshëra, thekra, gruri, meli etj.

 

A.Misri (zea mays)

Fig.74.Misëri

 

Misri është njëri ndër ushqimet më të rëndësishëme për të ushqyerit e kafshëve. Ai është burim i rëndësishëm i lëndës së parë në industrinë e ushqimore; ku si nënprodukt përfitohet: gluteni i misrit në industrinë e alkoolit , si dhe bërsia e misrit në industrinë e vajit. Prodhimtaria e misrit në botë është shumë e përhapur, nga përllogaritjet e përafërta botrore, konsiderohet se; në botë prodhohen: prej rreth 400-450 milionë tona misër. Shteti prodhuesë më i madhi është: SHBA-të, rreth 210 milionë tona. Edhe në Kosovë misëri, si kulture është shumë e njohur dhe kultivohet në sipërfaqe të mëdha. Misëri është kultura më e kultivuar pas grurit në kosovë.

Karakteristikat e përgjithëshme dhe vlera ushqyese e misrit kokërr - misri përmban kryesisht karbohidrate me tretshmëri të lartë (MEJON 65-70%), e ku më së shumti në përbërje merrë pjesë amidoni; përbërsit e tjerë sheqerorë janë: pentoza, sakaroza, glukoza dhe fruktoza (të gjitha këto janë në % të ulët). Celuloza në misërin kokërr ëshë në sasi të pa përfillshme, rreth 2-2.5%. Misëri kokërr, si ushqim i koncentruar ka vlerë të lartë energjetike, e përcaktuar nga karbohidratet e tretshme (MEJON). Vlera energjetike, e misërit e shprehur në njësi ushqyese llogaritet gjer 1.33 NjU. Poashtu edhe tretshmëria e misërit kokërr është e madhe, 90%. Për sa i përket sasisë së proteinave në miser, ajo është e ulët dhe sillet rreth 7-9% , me një tretshmëri prej mbi 70%. Përmbajtja e yndyrës në misërin kokërr është rreth 4 % yndyrë mirpo ekzistojn edhe variatete të veçanta vajore me yndyrë prej 8%. Sasia e mineraleve është e ulët, hiri në përbërje sillet: prej 1-1.5%. Në minerale më së shumti ka kalcium, pastaj fosfor dhe më pak të tjera. Misëri kokërr ka gjithashtu edhe sasira vitaminash; misëri i papjekur ka sasira të ulëta, por kur piqet ka mjaftë vitamin A, D,E, poashtu edhe vitamina të kompleksit B.

Përdorimi i misërit kokërr në të ushqyerit e kafshëve: ai perdoret më së shumti si burim energjie, perdorim të madhë gjenë në të ushqyerit e njëthundrakëve, megjithat perdoret edhe në kategori të tjera në pjesmarrje të racionit. Poashtu misëri kokërr shfrytzohet edhe në përgatitje të koncentrateve si dhe mund të perdoret në trajt nënproduktesh (bërsia e misërit, p.sh që përfitohet në industrin vajore).

B.Elbi kokërr (Hordeum species)

 

Figt.75.Elbi

Edhe elbi është një kultur bujqësore e rëndsishme. Futet në grupin e ushqimeve kokërr energjetike Mund të kultivohet edhe në vendet me klimë të ftohtë dhe me lagështi, kështu që kultivimi i tij bëhet edhe në vendet e europës dhe natyrisht edhe në kosovë, sidomos në vende kodrinoro-malore. Kultivimi aktual në kosovë është më i ulët se kultivimi i misërit, dhe grurit. Kultivimi i elbit në vende me klim të ngrohët është i paskuksesëshem dhe në ato me klimë shumë të nxehët dhe me lagështi nuk kultivohet. Kokrra e elbit është e mbuluar nga ana e jashtme me një mbështjellës të celulozës.

Vlera ushqyese dhe përbërja kimike e elbit: krahasuar me misrin është dukshëm më e ulët, rspektivisht; në njësi ushqyese, vlera energjetike e tij është: 1.16-1.23 NjU. Përmbajtja e celulozës në kokrren e elbit është më e lartë se sa në misër: 4-9, megjithatë edhe në elbë, amidoni është karbohidrati dhe përbërsi kryesorë. Sasia e yndyrës është më e ulët, e poashtu edhe proteina në elbin kokërr nuk është shumë e lartë, por megjithatë ato kanë vlerë më të lartë ushqyese, biologjike. Përsa i përket vitaminave elbi është njëri nga drithrat më të varfëra me vitamina. Sidomos nuk përmban karotin dhe vitamin A. prej mineraleve, elbi ësahtë burim i mirë i fosforit, por është i varfër me kalcium, nisur nga kjo është i rekomandueshëm në kafshë me barrë para pjelljesë. Elbi poashtu përmban sasira të vogla edhe të mikroelementeve: Fe, Mn,Cu,Co,Zn,J etj.

Perdorimi në të ushqyerit: perdoret në të gjitha kategorit, ndonëse më pak se misëri. Meqenëse është i pasur me fosfor, është i rekomandueshëm të perdoret në lopë para pjelljesë, që të parandalohet hipokalcemia dhe pareza.

 

C.Tërshëra kokërr (Avena sativa)

Tërshëra kultivohet më tepër në vendet e ftohta veriore. Megjithatë ajo kultivohet në të gjithë europën dhe edhe në kosovë.

Përbërja kimike dhe vlera ushqyese e tërshërës-tërshëra ka vlerë më të ulët energjetike, pasi edhe përmbajtja e MEjON-it nuk është më e lartë se 55-60%, prandaj edhe vlera energjetike është më e ulët, 1.02 NjU. Për dallim nga misëri dhe elbi tërshëra, ka vlerë më të lartë të celulozës (8-15%), madje përmbajtja e celulozës është më e lartë se sa tek të gjitha kulturat e drithrave. Poashtu kokrra e tërshëres ka më tepër proteina se sa në drithëra të tjerë, respektivisht përmbajtja e proteinave sillet poashtu në mesë: 8-12%. Tërshëra poashtu, në krahasim me misërin është e pasur me laramani më të mire të aminoacideve.. Tërshëra gjithashtu ka më shumë yndyrë në krahasim me drithrat e tjerë (4-6%). Përmbajtja e vitaminave është afërsisht e njëjt si dhe në drithrat e tjerë, megjithatë karakteristike është se ajo nuk përmban karotinë dhe vitamin A; e gjithashtu është e varfër me vitamina të kompleksit B. Për nga përbërja minerale tërshëra është e varfër me Ca, Na, mikroelemente etj. Ndonëse cilësohet e varfër me kalcium, konsiderohet me sasi të kënaqëshme të përmbajtjesë së fosforit. Nisur nga kjo edhe tërshëra rekomandohet në racionet e kafshëve me barrë,para pjelljesë.

Perdorimi në të ushqyerit: tërshëra për shkak të vetive të përgjithshme ushqyese, vlersohet si një ushqim i përshtatshëm për të ushqyerit e të gjitha llojeve të kafshëve shtëpiake. Bazuar në këtë, pjesmarrja e tij në racion ushqyesë e rritë vlerën e racionit.

 

D.Thekra (Secale cerale)

Fig.76.Kultura e thekres

Thekra si kulture kultivohet më pak se kulturat e lartë-cekura. Edhe thekra kultivohet në viset me klimëmë të ftohët, pra mbillet në viset veriore. Kultivimi në kosovë i kësaj kulture është jashtëzakonisht i ulëtë. Sipas statistikave të ndryshme, gjatë mesit të shekullit XX, kjo kulturë është kultivuar në rendiment prej 4000-5000 tonelatash. Thekra mund të perdoret në të ushqyerit e kafshëve, por ajo gjenë perdorim më të madhë në të ushqyerit e njeriut. Buka e zezë është një bukë e njohur në popullë si njëri nga produktet e thekrës. Zakonisht në të ushqyerit e kafshëve përdoren variatete thekrash me kualitet të dobët. Përgjithshsht kemi varietete dimërore të thekrës të cilat përmbajnë 7.6% proteina dhe varietetet pranverore që kanë më shumë proteina rreth 10%.

Përbërja kimike dhe vetit e përgjithshme - kokrra e thekrës ka formë të zgjatur, sikurse e tërshëres dhe e grurit, megjithatë është akoma më e vogël, se sa kokërra e grurit, e cila poashtu është më e vogël se sa kokërra e tërshëres. Kokrra e thekrës është gjithmonë e zhveshur si kokrra e grurit. Thekra është e varfër me celulozë 2.5-3% dhe e pasur me lëndë organike. Thekra ka përbërje të ngjashme kimike si gruri. Thekra përmban rreth 70% MEjON, prej kësaj më së shumti ka amidon. Yndyrat e thekrës përbëhen nga acidet yndyrore të pangopura ( acidi oleik linolelik) dhe acideve të ngopura si (miristik, palmitik, stearik). Proteina thekra mesatarisht përmban rreth 10% të cilat janë të përbëra nga albuminat, globulinat, gluteina etj. Prej aminoacideve esenciale në sasi limituese janë: lizina, metionina, treonina, leucina dhe izoleocina Prej vitaminave përmban vitamina të kompleksit B si dhe sasi të më mëdha të vitaminës E. Minerale përmban si drithërat tjerë. Për sa i përketë tretshmërisë tek thekra ajo është rreth 85%.

 

Fig.77.Kokrra e thekres

 

E.Gruri (Triticum)

Gruri është kulturë kryesore lavertare (e drithrave ), e përhapur në të gjithë botën. Kultivimi i grurit ka një histori të lashtë (kultivimi i saj filloj në lindje të mesëme, para 8000 vitesh), ajo sot kultivohet në europë, azi, afrikë, amerikë etj. Kultivuesit më të mdhenjë janë: rusia, SHBA, europa etj. Gruri është kultura kryesore e cila përdoret për prodhimin e bukës. Në rastet kur nuk i plotëson kushtet për të ushqyerit e njerëzve, mund të përdoret për të ushqyerit e kafshëve. Megjithatë si kulturë zakonisht ka destinimin për të ushqyerit e njerzëve. Kultivimi i grurit është i përhapur shumë edhe tek ne. Madje gruri është kultura kryesore e kultivimit në kosovë.

Karakteistikat e përgjithshme dhe përbërja kimike: kokrra e grurit ka formë të ngjajshëme me formën çë ka thekra, megjithatë, kokrra e grurit është më e madhe. Për sa i përket përbërjes kimike ka një përbërje mjaftë të ngjajshëme me thekrën: karbohidrate (kryesisht amidon), në mbësdhtjellsin e jashtëm të kokrrës së grurit ka celulozë, pastraj ka yndyrë deri në 2.5% (kryesisht në embrion dhe më pak në endospermë). Përmbajtja proteinike e kokrrës së grurit është bukur e lartë, më e lartë se sa në kulturat e tjera (13 %). Vlera biologjike e proteinave n’varet nga faktorët e ndryshëme, megjithatë vlera biologjike vlersohet e mire. Prej vitaminave, më së shumti përmban vitamina të kompleksit B dhe vitamin E. Për sa i përket mineraleve, përmbajtja e tyre është e ulët, sidomos e kalciumit, ndërsa përmbajtja e fosforit është më e lartë. Në të ushqyerit e kafshëve zakonisht perdoren himet e grurit (nënprodukt i industries së miellit). Himet e grurit, janë më të varfëra me lëndë ushqyese: proteina, karbohidrate etj. Ato zakonisht kanë përmbajtje më të lartë të celulozës. Ndonëse përgjithsisht janë më të varfëra me lëndë ushqyese, ato përfaqsojn një ushqim të rëndsishëm në t’ushqyerit e kafshëve, kryesisht të ripërtypsëve.

F.Orizi (Oryza sativa)

Orizi përdoret më së shumti për të ushqyerit e njerëzve, megjithatë orizi që nuk është i përdorshëm për njerëz, mund të përdoret për të ushqyerit e kafshëve. Këtu mund të hyjnë kokrrat e thyera, që përmbajn MEjON (kryesisht amidon) 70-80%, proteina prej 7-13%, e poashtu kokrrat e orizit përmbajn sasira të vogla edhe të yndyrës, celulozës dhe mineraleve. Pra edhe kokrrat e orizit janë burim i rëndsishëm i lëndëve ushqyese dhe kanë një përmbajtje gjithë-përfshirëse. Pa dashur të zgjatem, orizi, përdoret më pak dhe ka vlerë më të ulët ushqyese, në krahasim me ushqimet e tjera kokërr, kështu që edhe rëndësia ushqyese e tij është e pa përfillshme.

H.Meli (sorgumi)

Meli apo sorgumi, siq njihet ndryshe është një kulture lavertare (drithë), që kultivohet në rajone të thata, me të reshura të pakta. Meli është një kultur e rëndsishme për të ushqyerit e njerzëve dhe kafshëve, sidomos në rajone me klimë të thatë dhe me të reshura të pakta. Zakonisht në zona ku kultivimi i misërit nuk shënon rezultate të knaqëshme, meli është kultura që e zëvendëson. Ekzistojnë disa tipe të melit: meli për kokërr (lëngu është i thartë), meli sheqeror (përmban lëng të ëmbël), meli për fshesa etj. Prej të gjitha tipeve tek ne përdoret meli për fshesa i cili ka vlerë ushqyese diçka më të vogël se meli sheqeror.

Karakteristikat dhe Përbërja kimike - Për nga përmbajtja kimike, kokrra e melit është deri diku e ngjashëme me misrin, por megjithatë; përmban më shumë: protein dhe është më e varfër me yndyrë. Përmbajtja e amidonit në kokrrën e melit është rreth 70%. Yndyra në kokrren e melit sillet: 2 - 4%, ndërsa celuloza është në sasira akoma më të ulta. Veçori e rëndsishme e kokrrave të melit është: mbështjellësi i forte, si dhe mundësia që të ketë lagështi relativisht më të lartë. Lagështia e lartë ndikon në qëndrushmërin e shkurtë kohore gjatë deponimit dhe në procesin e prishjesë ( kalbjesë). Prandaj para deponimit kokrrat duhet të terur mirë, që lagështia të mos jetë më e lartë se 14%. Poashtu mbështjellsi i trashë, e imponon bluarjen e tij, para perdorimit, e që kjo ndikon edhe në shfrytzimin më të mirë biologjikë, në organizëm (për shkak të rritjesë së tretshmërisë).

Përdorimi - perdoret në të ushqyerit e derrave, zakonisht i bluarë (për shkak të trashësisë së mbështjellësit) . Por mund të përdoret edhe te gjedhet dhe kafshët tjera shtëpiake.

I.Hikrra

Edhe hikerra si ushqim ka vlerë dhe përdorim të ngjajshëm sikurse drithërat e lartë-cekur. Veçorit dhe përbërja kimike: proteina 10 - 13%, celulozë hikrra e qëruar 1.5 - 2% ndërsa e paqëruar 10 - 15% (pra lëvorja e saj ka celulozë shumë). Kokrra e paqëruar, në të ushqyerit e gjedhit ka vlerë ushqyese diçka më të ulët se tërshëra.Përndryshe përdoret për të ushqyerit e gjedhit në trashje. Por megjithatë perdoret edhe në kategorit e tjera, si p.sh: në kuaj. Hikerra derrave u jepet e zierë.

 

 

3.2 Leguminozat Kokërr

Leguminozat kokërr, janë grup i rëndsishëm i ushqimeve të koncentruara. Për dallim nga drithrat, kokrrat e leguminozave, kanë dellime në përbërjen kimike dhe në vlerën ushqyese. Leguminozat janë diqka më të varfëra në energji, por, përmbajtja e proteinave është diqka më e lartë. Nisur nga përbërja kimike drithrat dhe leguminozat mund të kombinohen në mesë vete, për të dhënë një racion ushqyesë, i cili i plotëson kërkesat biologjike të kategorive të ndryshme të kafshëve në shkallë relativisht shumë të kënaqshme. Pa dashur të zgjatemi shumë, duam të japim një pasqyr të përbërjes kimike në përqindje, shkurtimisht:

·       Lagështi 12-22%

·       Hiri 3-5%,

·       Proteina 20-45%

·       Celulozë 5-15%

·       Të tjera: 12-17%

Leguminozat poashtu janë të pasura me vitamina, minerale etj; përbërja kimike megjithatë ndryshon nga lloji në llojë. Në kuader të leguminozave kokërr numrohen: soja, bizelja, fasulja, batha etj.

 

A.Soja (glycine hispida)

Soja mund të kultivohet në rajonet, me kushte optimal agro-klimatike dhe në token, ku kultivohet edhe misëri. Soja kultivohet jashtëzakonisht mirë rreth luginave të lumenjve, ku ekzistojnë kushtet klimatike dhe tokësore. Kokrra e sojes ka formë të ngjajshme sikurse kokrra e fasules ose bizeles. Kokrra e sojës ka ngjyrë të verdhë në të gjelbër, gështenje ose të zezë, varësisht nga varieteti. Bishtaja përmban 3 - 5 kokrra të sojës.

Përbërja kimike - Soja përmban rreth 36-38% proteina, dhe prej tyre më së shumti përmban globulina. Prej aminoacideve kokrra e sojës përmban lizinë rreth 6 %, valin 5 %, treninë 4 % dhe metioninë + cistin 3 %. Kokrra e sojës përmban yndyrë mbi 20%. Në kuadër të yndyrnave përmban më shumë acide yndyrore të pangopura. Celuloza si përbërsë është në përqindje të ulët, nënë 5%. Kokrra e sojës nuk përmban vitaminë D, përmban shumë pak karotinë, vitamina të kompleksit B ka më tepër se sa tek drithërat. Prej mineraleve ka kalcium, por dyfish më tepër fosfor. Nisur nga përbërja kimike, është bimë që perdoret kryesisht në industrin e përpunimit dhe përfitimit të vajit.

 

B.Bizelja (pisum sativum)

Fig.78.Bizelja

Përdoret në të ushqyerit e njerzve, por mund të perdoret edhe për kafshë. Për të ushqyerit e kafshëve kultivohen varietete të veçanta të bizelesë.

Përbërja kimike - Kokrra e bizeles përmban; lagështi 12-14%, sasi të konsiderueshme te proteinave prej 20 - 25%, ka sasi më të vogla të celulozës rreth 5 %, MEjON mbi 50% (kryesisht amidon), yndyrë 1% minerale (kalcium 0.1-0.2 dhe fosfor 0.4-0.5%) . Vlera energjetike e saj sillet: 1.1 - 1.2 NjU.

C. Fasulja (Phasceolus vulgaris)

Ekzistojnë disa lloje varietetesh të fasules të cilat kultivohen kryesisht për të ushqyerit e njerëzve. Për të ushqyerit e kafshëve, fasulja mund të perdoret, andaj në raste të tilla zakonisht shfrytëzohen varietetet të cilat pak përdoren për të ushqyerit e njerëzve.

Përbërja kimike - ndryshon nga tipi dhe varieteti i fasules. Fasulja proteina përmban prej 18 - 25%, yndyrë 0.8 – 3.0 %, MEjON 53-57 %, lagështi 10-13 %, celulozë 4.0 – 14.0 %, hiri 2.7 - 4.7%. Fasulja për sa i përket aminoacideve; sikurse leguminozet tjera: ka përbërje të lartë të lizinës 7%, treoninë rreth 4.5%, metioninë 1%, cistin 0.6%.

D.Batha (Vicia faba)

Kryesisht shfrytëzohet për të ushqyerit e njerëzve por ndonjëherë përdoret edhe në të ushqyerit e kafshëve, ndonëse nuk është aspak ushqim i përshtatshëm për kafshë.

Përbërja kimike - e saj është e ngjajshme me përbërjen e bizelës; ku përmban: 25 - 30% protein, rreth 50% MEJoN (amidon) etj. Për sa i përket aminoacideve ajo përmban sasi deficitare të metioninës kurse lizinë përmban më tepër (rreth 5-6 %).

E.Kokrrat nga bimët vajore

Këtu hyjnë kokrrat e sojës (e lartë-cekur), lulediellit, linit, susamit, kolzës, etj. Edhe këto mund të përdoren si kokërr në të ushqyerit e kafshëve në sasira të kontrolluara (me kujdesë). Megjithatë këto bimë zakonisht kultivohen për destinime të industrive specifike ushqimore (për industrin e vajit). Ndërsa për të ushqyerit e kafshëve përdoren nënproduktet e kësaj industrie me origjinë nga këto bimë (bërsit) për të cilat do të flasim. Pa dashur të zgjerohemi për bimët vajore, po kalojm në nënproduktet industrial të cilat mund të përdoren për të ushqyerit e kafshëve.

 

 

4.Nënproduktet e industirsë ushqimore

Në kuadër të tyre futën:

·       Nënproduktet e përpunimit të drithrave (himet...)

·       Nënproduktet e industries së sheqerit

·       Nënproduktet e industries së alkoolit

·       Nënproduktet e industries së vajit

 

4.1.Nënproduktet e industries së drithrave

Në kuader të tyre, vendin kryesorë e kanë nënproduktet e grurit, por numrohen edhe nënproduktet e thekrës, elbit tërshëres etj. Ti marrim me radhë.

A.Himet e grurit Himet e grurit janë produkte me vlera ushqyese, të mbetura pas përfitimit të miellit nga bluaraja e grurit. Meqenëse përbërsit kryesorë me vlerë ushqyese shkojnë në miellë, natyrisht se himet kanë vlerë ushqyse më të ulët. Në himet e grurit kalojn kryesisht përbërsit që ndodhen në mbështjellsin e kokrrës së grurit, i cili ka vlerë më të lartë celuloze, më të ultë proteinike dhe energjetike. Megjithatë vlera ushqyese dhe energjetike ndryshon nga vetë kualiteti i himeve i përcaktuar nga gruri dhe linja teknologjike e bluarjesë së tij etj. Përbërja kimike - Himet e grurit përmbajnë rreth 90% lëndë të thatë, proteina përmbajnë rreth 15% Përbërja e celulozës në himet e grurit tregon variacione të gjera prej 9 - 17 %. Përbërja e hirit (mineraleve) mbi 4.2 - 12%. Himet e grurit poashtu janë relativisht të pasura me vitamina.

Fig.79.Himet e grurit

 

B.Himet e thekrës - Fitohen me bluarjen e thekrës dhe përbëhen prej mbështjellësit të kokrrës dhe disa pjesëve të endospermës. Sipas përbërjes kimike janë të ngjashme me himet e grurit. Përmbajnë vlerë më të ultë të proteinave rreth 10%, përmbajnë rreth 12% lagështi, celulozë rreth 12%, hiri 5-8%. Këto përdoren më pak se himet e grurit, dhe janë më pak të shijëshme për kafshë.

C.Himet e elbit - Këto më rrallë prodhohen dhe dalin në treg. Himet e imta të elbit përmbajnë 10 - 15% proteina dhe 10 - 15% celulozë. Ndërsa himet e trasha kanë në përbërje e tyre: celulozë prej 15 - 30% dhe protein nën 10%. Përdoren më shumë për lopë qumështore (për shkak të rolit të celulozës, në biokimin e prodhimit të qumështit) dhe në kuaj.

D.Himet e tërshërës - Përmbajnë sasi më të madhe të celulozës rreth 23 % dhe për këtë arsye mund t'u jepen ripërtypësve, si lopëve dhe deleve.

E.Himet e misrit - Edhe këto shumë pak dalin në treg, apo nuk dalin fare, pasi që gjatë prodhimit të amidonit mund të shtohen në gluten. Vlera ushqyese e tyre është e ulët për shkak se celuloza në mbështjellës të kokrrës së misërit shumë vështirë tretet. Megjithatë mundë të përdoren në të ushqyerit e gjedheve dhe të kuajve.

F.Himet e orizit - Fitohen gjatë qërimit të kokrrës së orizit si dhe me bluarjen e orizit për të ushqyerit e njerëzve. Përbëhen nga mbështjellësi dhe një pjesë e endospermës. Nuk kanë vlerë të madhe ushqyese dhe duhet të përdoren të freskëta sepse lehët dhe shpejt prishën.

H.Mielli i kafshëve Mielli i kafshëve dallon nga himet e grurit, pasi përmban sasi më të mëdha të miellit dhe pak mbështjellës të farës.Ky ushqim përfitohet me bluarjen e ushqimeve kokërr. Për ndryshe, për sa i përket përbërjes kimike, ky ushqim përmban sasi të lartë të MEjON-it dhe sasi më të ulët të lëndëve minerale, (veçanërisht fosfor). Përbërja kimike ndryshon n’varsisht nga kategoria (, mielli i misëri, miell elbi, miell tërshëre etj); megjithatë përbërja e përafërt e tyre është: protein 16-18 % , MEjON 50-65%, celulozë përmban 5-9 %, hiri rreth 4.5%, kalcium 0.10-0.15 % kurse fosfor 0.6-0.8 %. dhe rreth 0.9-1.1 NjU etj. Mielli i kafshëve pasi që përmban sasi më të vogël të celulozës përdoret tek kategoritë e reja të kafshëve si dhe në përzierje për gica, viça dhe, shpend. Por ai mund t'u jepet edhe kategorive të tjera në vend të himeve (në sasi të kufizuar), si ushqim proteinik (për plotësimin e nevojave për proteine). Në kuader të kategorive të miellit të kafshëve kemi: miell gruri miell misrit, miell elbit, miell thekre, miell tërshëre etj. Perdorimi i tyre në të ushqyerit e kafshëve përgjithsisht është i vogël.

I.Pluhuri i mullirit Është përzierje e himeve dhe e miellit. Në industrinë e miellit një sasi e këtij ushqimi mblidhet dhe përdoret për të ushqyerit e kafshëve. Vlera ushqyese paraqitet me variacione të mëdha, n’varsi nga sasia e miellit në hime. Këto përdoren kryesisht në derra dhe shpendë.

J.Mbeturinat e grurit (Poqingat) Gjatë fshirjes së grurit si dhe gjatë përpunimit mbesin kokrra të thyera, të përziera me ashkla të ndryshme që viejn nga mbështjellsi i kallirit. Këto mund të kenë vlerë të ndryshme ushqyese, por dukshëm më të ulët se sa të gjitha kategorit e tjera të ushqimeve të lartë-cekura. Këto mund t'u jipen kafshëve dhe sidomos shpendëve në të ushqyerit.

 

4.2. Nënproduktet e industrisë së amidionit

 

Për prodhimin industrial të amidonit përdoren ushqimet me përbërje të lartë të amidonit siç janë: misri, patatja, gruri etj. Nënproduktet që fitohen nga kjo industri përdoren si ushqime për kafshë. Këtu hyjnë gluteni i misrit, gluteni i misrit me hime, gluteni i grurit. Këto produkte ushqimore kanë vlera të mira proteinike, por me MEjON janë të varfëra.

 

4.3.Nënproduktet e industrisë së alkoolit dhe birrës

 

Gjatë prodhimit të alkoolit mbesin disa nënprodukte të cilat mund të përdoren në të ushqyerit e kafshëve. Nëse këto ushqime teren mund të ruhën për një kohë më të gjatë. Në këtë grup futën: bërsia e misrit, bërsia e elbit, bërsia e pemëve, bërsia e rrepës etj. Bërsit e freskëta kanë mbi 90% lagështi dhe nuk janë të qëndrushme, por të terura janë të qëndrushme për kohë relativisht të gjatë. Përndryshe vlera ushqyese e tyre është në vlerën proteinike.

4.4.Nënproduktet e industrisë se sheqerit

 

Gjatë përpunimit të panxharsheqerit mbesin disa nënprodukte të cilat përdoren si ushqime të rëndësishme për kafshë. Në këto ushqime futën: rriskat e freskëta të panxharsheqerit, rriskat e terura të panxhasheqerit, rriskat e panxharsheqerit të silazhuara si dhe melasa .

 

4.5.Nënproduktet e industrisë së vajit

Fig.80.Luledielli dhe vaji i saj

 

Prej bimëve vajore përpos vajit i cili përdoret si ushqim për njerëz mbeten edhe disa nënprodukte të cilat kanë përdorim gjerë për kafshë. Në këto nënprodukte futën: pogaçet e bimëve vajore dhe apo bërsit e bimëve vajore; krejt kjo n'varsi nga linja teknologjike e përpunimit të bimve vajore dhe e përfitimit të vajit. Përgjithsisht janë produkte me vlera ushqyese të mëdha proteinike. Për sa i përket përmbajtjes së yndyrës, në pogaçe ajo është e lartë mbi 4-5%, ndërsa në bërsi e ulët, nënë 1%.

 

 

5.Ushqimet me prejardhje shtazore dhe shtesat e tjera

 

5.1.Ushqimet Animale

Janë grup i rëndësishëm i ushqimev, sidomos për kategorit e reja, veqanërisht për kafshët monogastrike dhe atyre me produktivitet të lartë. Ushqimet animale janë prodhime të cilat fitohen me përpunimin e kafshëve ose pjesëve të ndryshme të trupit tyre nga industiria e mishit dhe nga fabrikat e përpunimit të kërmeve dhe mbeturinave të thertoreve. Këto ushqime prodhohen kryesisht nga industria e përpunimit të peshkut, mishit dhe qumështit etj.

Karakteristikat e përbashkëta të këtyre ushqimeve janë:

·       Përmbajtja e lartë proteinike 50-70%

·       Janë të pasura me aminoacide esenciale

·       Kryesisht nga mënyra e përpunimit ato përmbajnë yndyrë e cila edhe pse e rritë vlerën energjetike të tyre, yndyra nuk është e dëshirueshme sepse e ulë qëndrushmërin e tyre

·       Ushqimet animale janë burim i mirë i mineraleve sidomos të kalciumit dhe fosforit

·       Kanë vlerë energjetike të lartë rrethë 1.20 NjU për kg

Këto ushqime duhet përdoren me kujdesë, me pjesëmarrje jo më tepër se 3-5% në racion. Ekzistojnë numër i madh i këtyre ushqimeve por më së shpeshti përdoren qumështi ndonëse ekzistojn edhe këto produkte (që perdoren): mielli i peshkut mielli i mishit, mielli kockave etj. Përgjithsisht perdorimi i tyre mbeteti kufizuarë dhe nuk janë ndonjë grup i favorizuarë (për shkak të gjykimeve se ato mundë të reflektojn pastaj negativisht në produktet ushqimore, animale të përdorura në t’ushqyerit e njeriut). Së fundi Sëmundja “Lopa e çmendur”, ndërlidhet me miellin e kockave!

 

 

5.2. Ushqimet minerale

Ushqimet bazike për të ushqyerit e kafshëve mund të ndodhë të mos mund t’i plotësojn kërkesat në minerale, prandaj për këtë qëllim përdoren produktet siq janë: kripa e kuzhinës (NaCl), shkumsi, fosfatet e kalciumit dhe shtesat premikse. Të gjitha këto njihen si ushqime minerale dhe shtohen në sasi të vogël në racion për t’i plotsuar deficiencat në minerale: Ca, P,Fe,Cu, J, Co, Se, etj. Gjithashtu premikset sigurojn plotësimin e deficiencave edhe në vitamina (vitamina A, D,E, C, B-kompleks etj).

Fig.81.Kripa e kuzhines- NaCl     Fig.82 Dikalcium Fosfat

 

 

5.3.Përzierjet e koncentruara

Shumica e ushqimeve kafshëve shtëpiake u jepen në gjendje natyrore, pa ndonjë përpunim paraprak. Mirëpo, disa ushqime bëhen më të shijshme dhe kafshët i konsumojnë më me ëndje nëse paraprakisht përpunohen. Mirëpo, një ushqim si i vetëm ose disa ushqime së bashku nuk mund të plotësojnë kërkesat e kafshëve me lëndë ushqyese, dhe për këtë arsye është e nevojshme që kafshëve t'u jepet ushqimi i përzier në formë të përzierjeve të koncentruar. Përzierjet e koncentruar janë ushqime të cilat fitohen me përzierjen e ushqimeve me prejardhje bimore, animale dhe sintetike, ato nuk duhet të përmbajnë shtesa të palejueshme. Përfitimi i tyre duhet të bëhet nga kompani ligjore, të licencuara nga organet shtetërore, ndërsa tregu i produkteve të tilla duhet të jetë plotësisht i mbikqyrurë! Për çdo lloj dhe kategori të kafshëve shtëpiake ekzistojnë përzierje të caktuara të koncentrateve. Ndarja e përzierjeve të koncentruar Varësisht nga përbërja dhe koncentrimi i lëndëve ushqyese si dhe përdorimi i përzierjes, këto i ndajmë:

·       Përzierje të plota (komplete): këto i plotësojnë kërkesat më të gjitha lëndët ushqyese.

·       Përzierjet plotësuese: këto i plotësojnë kërkesat e kafshëve me lëndë ushqyese (vitamina dhe minerale), të cilat ato nuk mund t'i plotësojn gjatë të ushqyerit me racione bazike.

·       Parapërzierjet (premikset): me koncentrimin e tyre të madh të vitaminave, mineraleve dhe lëndëve të tjera të lejueshme ose aditivëve, shërbejnë për përgatitjen e përzierjeve komplete dhe plotësuese (në fermë).

Përzierjet të cilat përdoren për kategori të reja të kafshëve, të cilat si ushqim bazik kanë qumështin, janë përzierje komplete

Ky ishte një informacion i përgjithshëm, mbi ushqimet e kafshëve dhe një plotësim i asaj të cilën e kemi thënë në artikujt e kaluarë.

 

 

 

XV.Politikat institucionale dhe legjislative në bujqësi

 

Në kuadër të kësaj teme ndonëse shumë e rëndësishme do ti elaborojm vetëm të dhëna kryesore të legjislacionit parësor dhe dytësor, që e rregullon sektorin e bujqësisë. Qëllimi kryesor i masave legjislative në lëmin e bujqësisë është rritja e të ardhurave të fermave bujqësore përmes rritjen e produktivitetit të bujqësisë, por duke garantuar një mirëqenie dhe shëndet optimal për kafshët dhe siguri ushqimore për njeriun. Gjithashtu, masat legjislative në lëmin e bujqësisë, e veçanrisht të blegëtorisë kane një rëndësi të madhe në formulimin e politikave për një zhvillim rural të përgjithshëm dhe për zhvillimin dhe mbështetjen e sketorit agrarë në nivel shtetëror. Kjo është në funksion të asaj që sektori agrarë të jëtë konkurent në tregun e sotëm të epokës së globalizimit dhe konkurencës së lirë. Në funksion të saj, në “Republikën e Kosovës”, aspektet legjislative për sektorin agrarë kanë filluar nga koha e UNMIK-ut.

 

1.2.Aspektet legjislative për sektori agrarë dhe blegëtoral në Kosovë

Në kosovë për këtë sektor kemi këto ligje:

·        Ligji për Bujqësi dhe Zhvillim Rural Nr. 03/L-098,

·        Ligji për Inspektoratin Bujqësor Nr. 03/L-029,

·        Ligji për Bujqësinë Organike Nr. 02/L-122,

·        Ligji për Blegtorinë e Kosovës, Nr. 2004/33,

·        Ligji për Kujdesin ndaj Kafshëve Nr. 02/L-10,

·        Ligji për Ushqim Nr 03/L-016,

·        Ligji për Bletari Nr. 02/L-111,

·        Ligji për Peshkatari dhe

·        Ligji për Kooperativat e Bujqve Nr. 2003/9,

·        Ligji për Veterinarinë Nr. 2004/21,etj.

Poashtu kemi edhe “Plani për Zhvillim Rural dhe Bujqësor 2010-2013”, i miratuar nga Qeveria e Kosovës në Shtator 2010. Pavarësisht aspektit ligjorë që ekziston, ndonëse nuk është i pa të metë, stagnimi i zhvillimit agrarë dhe veçanrisht të blegëtorisë lidhet me mungesën e vullnetit politikë për t’i lëvizur proceset para. Bazuar në legjislacionin aktual, nga qeveria e kosovës ka filluar edhe subvencionimi i fermerëve dhe mbështetja financiare e sektorit agrarë. Poashtu janë dhënë mjaftë grante. Sidoqoft një mbështetje e tillë nuk mund të shihet se c’rezultate ka dhënë, brenda një periudhe afatë-shkurte . Ndonëse politikat e subvencionimit dhe mbështetjesë financiare për sektorin agrarë janë shumë të rëndësishme, por megjithatw e rëndësishme është edhe fushata edukuese për fermerët tanë, angazhimi seriozë për mbrojtjen e tokës bujqësore nga degradimi masivë që po vijon ende.

 

1.3.Masat për përparimin e Blegëtorisë

Masat legjislative, aplikimi dhe zbatimi i tyre në lëmin e blegtorisë për zhvillim dhe përparim të mirëfilltë të bujqësisë e në veçanti blegtorisë duhet të kenë harmonizim të mirëfillt me ligjet e vendeve të tjera rajonale dhe me vendet e BE-së, si dhe duhet zbatuar strategji konform aspekteve ligjore dhe nevojave të lindura në tregun e sotëm të diktuar nga globalizimi dhe konkurenca. Është e nevojshme që me ligjë të rregullohen:

·        Prodhimtaria dhe vlera riprodhuese e kafshëve shtëpiake,

·        Licencimi i fermerëve dhe bagëtive të tyre,

·        Kushtet zooteknike, zoohigjenike, etj.

Gjithashtu nevojitet të rregullohet edhe regjistrimi i kafshëve, matrikulimi i tyre, mbajtja e librave amë dhe lëshimi i pasaportave për kafshë (në funksion të tregtisë dhe lëvizjës së lirë) etj. Për zbatim të këtyre ligjeve duhet të ngriten organe profesinale të cilat e kanë të garantuar me ligjë funksionimin e pavarur profesonal dhe pa ndikime politike; por në të njëjtën duhet ta kanë obligim ligjorë transparencën dhe llogaridhënjen. Në Kosovë mbështetja e zhvillimit të sektorit agrarë bëhet nga Ministria e Bujqësië, pylltarisë dhe Zhvillimit Rural (MBPZHR), në kuadër te të cilave funksionojn të gjitha agjencitë dhe depertamentet qeveritare që merren me bujqësin, përjashtim bënë vetëm Agjencioni i Ushqimit dhe i Veterinarisë, si institucion ndërqeveritar shumë i rëndësishem edhe ky. (që ligjërisht si organ funksionon në kuadër të qeverisë-Zyrës së kryeministrit). Agjencioni i Ushqimit dhe i Veterinarisë, është institucion i cili merret në rendë të parë me sigurin ushqimore, me mbrojtjen e shëndetit human (si mekanizëm parandaluesë) dhe me shëndetin dhe mirëqenine e kafshëve. Kështu që realisht ky agjencion është kyq në zhvillimin agrarë në funksion të sigurisë ushqimore, mbrojtjës së shëndetit human, rregullimit të shërbimit veteriner, mbrojtjës së shëndetit të kafshëve etj. Kompetencat e Agjencionit të Ushqimit dhe veterinarisë së Kosovës (AUVK-ut) rrjedhin nga: Ligji i Ushqimit, Ligji i veterinarisë, Ligji për luftimin dhe Parandalimin e Sëmundjeve Infektive dhe Ligji për mbrojtëjen shëndetsore të kafshëve. Në kuadër të institucioneve ekzistojn inspektorate të ngritura për mbikqyrje të sektoreve (tregut), natyrisht edhe të sektorit agrarë si në pikëpamje financiare ashtu edhe në të tjera. Krahas Instancës qëndrore, ku ekzistojn kompetencat kryesore dhe që është përgjegjësë (Qeveria dhe Ministria) për zhvillimin e strategjisë së zhvillimit agrarë; ekziston edhe instance komunale. Në kuadër të secilës Komunë të republikës së Kosovës, krahas drejtorateve të tjera, ekziston edhe drejtorati për Bujqësi, por sidoqoft mundësit e vogla buxhetore drejtoratet komunale për bujqësi nuk mund të bëjn mjaftë dhe të cilat realisht nuk mund të dalin përtej kornizave të përcaktuara nga niveli qëndrorë. Në nëntor të vitit 2014 në kuadër të Agjencionit të Statistikave për herë të parë në Republikën e Kosovës u bë regjistrimi i Bujqësisë (ku u përfshi edhe sektori blegëtoral), ky regjistrim nxorri të dhëna me rëndësi të cilat duhet të jenë orientuesë për politikat agrare të cilat duhet të ndiqën në vendë. Krahas aspekteve ligjore, është e domosdoshme gjithashtu edhe fushata sensibilizuese në funksion të edukimit dhe vetëdijësimit të fermerëve dhe në kuadër të sensibilizimit të opinjonit publik për përkrahjen e prodhimit vendor. Gjithashu është e rëndësishme investimi në ngritjen e cilësis së arsimit profesonal dhe akademik, që duhet të jetë i gatshëm në prodhimin e kuadrove të përgatitur të cilët janë në gjendje për zhvillimin e sektorit agrarë. Roli i institucioneve bujqësore dhe blegëtorale duhet të jetë:

·        Parandalimin e degradimit dhe shkatrrimit të më tejmë të tokës bujqësore dhe të sektroit ruralë,

·        Edukimin permanent të fermerëve për menagjimin e mirë të fermave dhe kujdesin adekuat ndaj kafshëve dhe prodhimit bujqësor,

·        Për promovimin dhe edukimin publik në funksion të një mirëbesimi ndaj prodhimit vendor,

·        Për mbështetjen financiare të zhvillimit të sektorit agrar në përgjithësi (përmesë granteve dhe subvencioneve). Buxheti për grante dhe subvencione duhet të rritet.

 

1.4.Përparimi shkencorë dhe teknologjik

Roli i përparimit shkencorë dhe teknologjik në zhvillimin agrarë është fundamental për progresin e përgjithshëm të sektorit në fjalë. Prandaj një gjë e tillë, duhet të jetë objektivë i strategjisë kombëtare (shtetrore) të zhvillimit të bujqësisë në përgjithësi, si shtyllë e rëndësishme e ekonomisë. Përveq mekanizmave ligjorë dhe institucional; investimi në fushën e ngritjës së cilësisë së arsimit: fillorë, të mesëm, profesional, dhe universitar duhet të jetë prioritet (sepse me këtë lidhet përparimi i përgjithshëm, në secilin sektor). Fundja mekanizmat legjislative dhe institucionale duhet të jenë në funksion të dijës dhe shkencës, në ditët e sotme kur bota ndryshon shpejt. Pa dashur të ndalëm shumë në këtë çështje; duam vetëm të themi: “aq sa do të jemi të zot ne zbatimin e provojave dhe njohurive bashkohore, aq do të bëjm progresë dhe nuk do të stagnojm”. Për një fermerë të suksesëshëm rëndësi të jashtëzakonshme ka:

·        Personeli i përgatitur mirë,

·        Menagjimi i mirë i resurseve,

·        Njohurit bashkohore dhe inovative.

Roli i shkencës në përparimin e përgjithshëm dhe veçanrisht në sektorin agrarë tani më është i dëshmuar.

 

 PËRMBAJTJA E LËNDËS

Parathënje

I.Blegëtoria dhe Rëndësia ekonomike e saj  3

1.Kafshët në fokus të njeriut 3

2.Historiku i Blegëtorisë 5

3.Blegëtoria sot në botë 6

3.2.Rritja e gjedheve- Gjedhtaria 6

3.3.Rritja e dhenëve - Dhentaria  7

3.4.Rritja e dhive  8

3.5.Kultivimi i Kafshëve të tjera   8

II.Kafshët shtëpiake dhe rëndësia e tyre 9

1.Racat e Kafshëve Shtëpiake 10

1.1.Nocioni Racë 10

1.2.Evulucioni i racave 10

13.Disa Raca Kafshësh (foto) 13

2.Njësit më të ulta se raca (Nën-raca, kopeja, gjinia, familja, kreu) 17

3.Vetitë e përgjithshme biologjike të racave dhe njësive më të ulëta 18

3.1.Trashigimia  18

3.2.Ndryshueshmëria  18

Ndryshueshmëria është gjenetike dhe fenotipike (ekologjike) 19

4.Keqësimi i Shëndetit të Kafshëve 21

4.2.Mardhënja e Kafshëve me natyrën 22

4.3.Mbijetesa dhe Akomodimi i kafshëve shtëpiake 24

4.3.1.Mbijetesa e Kafshëve shtëpiake 24

4.3.2.Akomodimi i kafshëve shtëpiake 24

III.Seleksionimi i Kafshëve Shtëpiake  26

1.2.Seleksionimi natyral 26

1.3.Seleksionimi artificial   27

1.3.1.Format e seleksionimit artificial  28

1.3.1.A.Seleksionimi individual 28

1.3.2.Vlerësimi me pikë i kafshëve shtëpiake  29

1.3.3.Modeli gjerman i poentimit për gjedhe 30

1.3.1.B.Seleksionimi në tufë (seleksionimi i fenotipit) 31

IV. Riprodhimi i Kafshëve  32

1.1.Të dhënat e përgjithshme 32

1.2.Zhvillimi Embrional 34

2.Mbarësimi natyral dhe artificial 36

2.1.Mbarësimi (ndërzimi) natyral 36

A.Mënyra e lirë apo e egër 36

B.Mënyra e mbarsimit me harem 36

C.Mbarësimi klasor (mbarsimi nga dora)  37

2.2.Mbarësimi artificial –Insiminimi Artificial-IA  37

3.Rritja dhe zhvillimi i kafshëve shtëpiake 39

V. Ndikimi i faktorëve mjedisor në organizmat e kafshëve  42

1.2.Ndikimi i ushqimit 42

1.3.Ndikimi i tokës 44

1.4.Ndikimi i ushtrimeve  45

1.5.Ndikimi faktorëve klimatik të jashtëm 45

1.5.2.Ndikimi i temperaturës 46

1.5.3.Ndikimi i lagështisë së ajrit 48

1.5.4.Ndikimi i shtypjes së ajrit 48

1.5.5.Ndikimi i dritës  50

1.5.6.Ndikimit i erërave 51

1.5.7.Ndikimi i reshjeve  51

1.6.Ndikimi i produkteve farmaceutike 51

1.7.Ndikimi i njeriut 52

VI. Objektet për vendosje të kafshëve 53

2.Objektet për gjedhe 53

2.1.Kushtet e përgjithshme të kafshëve në stallë 54

3.Objektet për dele dhe dhi  55

4.Objektet për kuaj 57

5.Objektet për shpendë 58

VII. Mosha në kafshë shtëpiake dhe përcaktimi i saj 60

2.Përcaktimi i moshës së gjedheve  61

2.1.Përcaktimi i moshës bazuar në dhëmbë 62

2.2.Vlerësimi moshës bazuar në dhëmbë 62

3.Përcaktimi i moshës tek kali  64

4.Përcaktimi i moshës tek delet dhe dhitë 65

5.Mosha optimale e tufës së kafshëve në fermë  66

VIII. Vlerësimi i kafshëve shtëpiake 67

2.Konstitucioni i Kafshëve Shtëpiake 67

3. Përshkrimi trupor i kafshëve shtëpiake  69

4.Vlerësimi i kondicionit trupor të kafshët  73

4.2.Vlerësimi i Kondicionit në Kafshë shtëpiake 74

5.Përfundim 77

IX. Menagjimi në fermë 78

2.Regjistrimi dhe monitorimi në fermë 78

2.2.Shënjimi (matrikulimi) i kafshëve shtëpiake 79

3.Mbajtja e evidencës në fermë 80

3.1.Evidentimi në Librat amë 80

3.2.Evidenca fianaciare dhe Afariste 80

X.Rëndësia e të Ushqyerit të Kafshëve 82

2.Përbërja kimike e organizmit të Kafshëve dhe bimëve 83

3.Përbërja kimike e bimëve dhe ushqimit bimor 84

3.2.Përbërsit kryesor në bimë dhe në ushqimin bimorë 84

3.3.Përbërja kimike e organizmit të kafshëve 86

3.4.Dallimet në mes të organizmit të kafshëve dhe bimëve 88

XI. Kërkesat për lëndë ushqyese 89

1.Kërkesat për mirëmbajtje të organizmit 89

1.2.Kërkesat sipas lëndëve Ushqyese 89

A.Kërkesat për  energji  89

B.Kërkesat për proteina  90

C.Kërkesat për Ujë   91

D.Kërkesat për vitamina dhe minerale   91

2.Kërkesat prodhuese  93

XII.Të ushqyerit e kafshëve ripërtypse dhe parimet e përgjithshme të përpilimit të racionit  95

1.Racioni, përbërja dhe Karakteristikat e përgjithshme të tij 95

1.2.Sasia e ushqimit në racion 96

1.3.Balancimi i racionit ushqimore 96

1.4.Shija dhe aroma e ushqimit  98

1.5.Racioni ushqimorë në kafshët shtëpiake 99

1.6.Të ushqyerit e ripërtypsëve dhe racioni i ushqimit tek to 101

2. Të Ushqyerit e Gjedheve dhe vecorit e përgjithshme të racionit tek to 101

2.1. Racionet për gjedhe 101

2.2.Të ushqyerit e viçave në rritje 102

2.3.Të ushqyerit e viçave, pas shkputjes deri në një vjeçë dhe të ushqyerit e  mështjerrave dhe mëzetërve 104

2.4.Të ushqyerit e mëzetërve (demave) për riprodhim 107

2.5.Të ushqyerit e gjedheve për trashje (majmëri) 107

2.5.1.Trashja e viçave 108

2.5.2.Trashje të mështjerrave dhe mëzetërve 111

2.6.Të ushqyerit e lopëve për qumësht 111

2.6.1.Racioni për lope 111

2.6.2.Racioni verorë 115

2.6.3.Racioni dimëror 116

3.Të Ushqyerit e Dhenëve dhe Vecorit e përgjithshme të racionit tek to 118

3.2.Të ushqyerit e dhenëve në përgjithësi 119

3.3.Të ushqyerit e kategorive të ndryshme të dhenëve 120

3.4.Të ushqyerit e deleve në laktacion 122

3.5.Të ushqyerit e qengjave 124

3.6.Të ushqyerit e deshve për riprodhim 125

4.Të Ushqyerit e dhive dhe vecorit e përgjithshme të racionit tek to 126

4.2. Të ushqyerit e edhave 128

 4.3.Të ushqyerit e cjapëve 129

5.Përfundim 130

XIII. Të ushqyerit e njëthundrakëve 131

1.TË USHQYERIT E KUAJVE 131

1.1.Kërkesat e kuajve në lëndë ushqyese 131

1.2.Racioni ushqimor tek kuajt 131

1.3.Kërkesat në energji tek kuajt 132

1.4.Kërkesat për protein 133

1.5.Kërkesat në lëndë minerale dhe vitamina dhe të tjera 134

1.6.Kërkesat e pelave barrëse 134

1.7.Përbërja e racionit ushqimor sipas kategorive të kuajve 135

2.Të ushqyerit e gomarëve dhe mushkave 136

XIV.Ushqimet e kafshëve 137

1.Ç’është Ushqimi? 137

1.2.Ushqimi i kafshëve 137

1.3.Klasifikimi i ushqimeve 138

2.Ushqimet voluminoze 138

2.1.Ushqimet e gjelbra / freskëta 139

A. Gramineat 141

B. Leguminozet 141

C.Barërat e tharta 142

D. Bimët e helmuese dhe të tjera të dëmshme 143

2.2.Ushqimet Voluminoze të thata 143

A.Sana 143

2.3.Ushqimet Voluminoze të lëngëta apo fermentuara 145

A.Silazhi  145

3.Ushqimet e Koncentruara 148

3.1.Ushqimet kokërr  148

3.1.2.Drithërat kokërr, karakteristikat e përgjithshme  150

A.Misri (zea mays)  151

B.Elbi kokërr (Hordeum species)  152

C.Tërshëra kokërr (Avena sativa) 153

D.Thekra (Secale cerale) 154

E.Gruri (Triticum) 156

F.Orizi (Oryza sativa) 156

H.Meli (sorgumi)  157

I.Hikrra 158

3.2 Leguminozat Kokërr 158

A.Soja (glycine hispida)

B.Bizelja (pisum sativum)  159

C. Fasulja (Phasceolus vulgaris) 159

D.Batha (Vicia faba) 160

E.Kokrrat nga bimët vajore 160

4.Nënproduktet e industirsë ushqimore 161

4.1.Nënproduktet e industries së drithrave 161

4.2. Nënproduktet e industrisë së amidionit 164

4.3.Nënproduktet e industrisë së alkoolit dhe birrës 164

4.4.Nënproduktet e industrisë se sheqerit 164

4.5.Nënproduktet e industrisë së vajit 165

5.Ushqimet me prejardhje shtazore dhe shtesat e tjera 165

5.1.Ushqimet Animale 165

5.2. Ushqimet minerale 166

5.3.Përzierjet e koncentruara 167

XV.Politikat institucionale dhe legjislative në bujqësi 169

1.2.Aspektet legjislative për sektori agrarë dhe blegëtoral në Kosovë  169

1.3.Masat për përparimin e Blegëtorisë  170

1.4.Përparimi shkencorë dhe teknologjik  172

Përmbajtja e lëndës 174

Berat Berisha, data: 30.12.21!

Publikuar në faqen: KËSHILLA PËR FERMERË.